موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 61 2026 03 21 A study of Shiite symbols and signs in the metalworking art of the Qajar era بررسی نمادها و نشانه‌های تشیع در هنر فلزکاری دوران قاجاریه 243705 10.22034/ias.2026.565543.2445 FA مریم یوسفی گروه آموزشی تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، نهاوند، ایران 0009-0003-3231-0716 مجتبی گراوند گروه آموزشی تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران 0000-0002-5447-8638 داریوش نظری گروه آموزشی تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران 0009-0001-8111-1866 Journal Article 2025 12 12 With the spread of Islam in Iran and the gradual consolidation of Shiism in some periods, Iranian art underwent transformation in formal and semantic areas. From the perspective of the sociology of art, these transformations can be analyzed in connection with the power structure, belief system, and collective rituals. During the Qajar period, metalwork became an arena for representing Shiite concepts. Objects such as mourning flags, kashkuls, and ritual instruments, using symbols such as the names of the Ahl al-Bayt (AS), prayers, claws, and sacred elements, played a role in organizing collective memory and Shiite identity. The simultaneous expansion of mourning rituals and the support of Shiism by the Qajar political structure paved the way for the spread of these works. These objects can be considered visual media that served to legitimize religion and strengthen social cohesion. The present study, with a descriptive-analytical approach and based on library studies and observation of works, explains the function and semantics of Shiite symbols in Qajar metalwork in relation to its socio-historical context. The findings show that these symbols, beyond decoration, had identity and cultural roles in establishing Shiism, and the methods of decoration and inscription appropriate to ritual spaces and social audiences played an effective role in transmitting ideological concepts and reproducing the official Shiite discourse. با گسترش اسلام در ایران و تثبیت تدریجی تشیع در برخی دوره‌ها، هنر ایرانی در ساحت‌های صوری و معنایی دچار تحول شد. از منظر جامعه‌شناسی هنر، این دگرگونی‌ها در پیوند با ساختار قدرت، نظام اعتقادی و مناسک جمعی قابل تحلیل است. در دوره قاجاریه، فلزکاری به عرصه‌ای برای بازنمایی مفاهیم شیعی بدل شد. اشیایی چون علم‌های عزاداری، کشکول‌ها و ادوات آیینی با بهره‌گیری از نمادهایی همچون اسامی اهل‌بیت(ع)، ادعیه، پنجه و عناصر قدسی، در سامان‌دهی حافظه جمعی و هویت شیعی نقش داشتند. هم‌زمانی گسترش آیین‌های عزاداری با حمایت ساختار سیاسی قاجار از تشیع، زمینه رواج این آثار را فراهم کرد. این اشیا را می‌توان رسانه‌هایی بصری دانست که در خدمت مشروعیت‌بخشی مذهبی و تقویت انسجام اجتماعی عمل می‌کردند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهده آثار، به تبیین کارکرد و معناشناسی نمادهای شیعی در فلزکاری قاجار در پیوند با بستر اجتماعی ـ تاریخی آن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد این نمادها فراتر از تزیین، دارای نقش‌های هویتی و فرهنگی در تثبیت تشیع بوده‌اند و شیوه‌های تزیین و کتیبه‌نگاری متناسب با فضاهای آیینی و مخاطبان اجتماعی، در انتقال مفاهیم اعتقادی و بازتولید گفتمان رسمی تشیع نقش مؤثری داشته‌اند.