موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 62 2026 06 22 Examining the Principles of Formal Aesthetic in the Architecture of the Qajar and Pahlavi Periods Based on Gestalt Theory بررسی اصول زیبایی شناسی فرمی معماری دوره قاجار و پهلوی براساس نظریه گشتالت 7 25 178063 10.22034/ias.2023.407795.2252 FA فریبا امینی دانشجوی دکتری تخصصی معماری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران. 0000-0003-1717-5969 قاسم مطلبی دانشیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-6548-7911 سمانه دباغچی استادیار گروه معماری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران. 0000-0002-4693-6715 Journal Article 2023 04 17 Aesthetics, with an empirical-analytical approach based on sensory perception and a psychological perspective aimed at achieving the process of "conformity" in the experience of beauty, is influenced by Gestalt theory. Gestalt theory of perception is among the prominent theories of the late nineteenth and twentieth centuries. Given the influence of modern architecture on contemporary Iranian architecture, examining its application in contemporary modern buildings in Iran is deemed necessary. The aim of this research is to explain the formal aesthetics of contemporary Iranian architecture (from the late Qajar period to the second Pahlavi era) from the Gestalt perspective. In this research, to determine the criteria of formal aesthetics with an approach based on deductive-inductive reasoning, survey methods and correlational research have been employed. The Kolmogorov–Smirnov statistical test and Pearson correlation were used to determine the relationship between the components, and accordingly, the priority of application of each component in the case studies is determined. Subsequently, the research is re-validated using the "case-based reasoning" method. The results indicate that the most important perceptual components in the design of architectural form, with an internal correlation coefficient of 0.663, fall within a single category of Gestalt principles, revealing a reciprocal and bilateral relationship between them. Research Objectives: Explaining the formal aesthetics of architecture from the Gestalt perspective. Explaining the formal aesthetics of contemporary Iranian architecture from the Gestalt perspective. Research Questions: What is the formal aesthetics of architecture from the Gestalt perspective? What is the formal aesthetics of contemporary Iranian architecture from the Gestalt perspective? علم زیبایی‌شناسی با رویکردی تجربی – تحلیلی، مبتنی بر ادراک حسی و با دیدگاهی روانشناختی در جهت رسیدن به فرایند «هم‌شکلی» از تجربۀ زیبایی، متأثر از نظریه گشتالت می‌باشد. نظریۀ ادراک گشتالت ازجمله نظریه‌های مطرح در اواخر سده نوزدهم و قرن بیستم بوده که بنابه تأثیرپذیری معماری معاصر ایران از معماری مدرن، بررسی کاربرد آن در بناهای مدرن معاصر ایران ضروری می‌نماید. هدف این پژوهش تبیین زیبایی‌شناسی فرمی معماری معاصر ایران (اواخر قاجار تا پهلوی دوم) از دیدگاه گشتالت می‌باشد. در این پژوهش، جهت تعیین معیارهای زیبایی‌شناسی فرمی با رویکردی مبتنی بر استدلال قیاسی – استقرایی؛ از روش‌های پیمایشی و تحقیق همبستگی بهره برده است. از آزمون آماری کولموگرف – اسمیرنف و همبستگی پیرسون جهت تعیین رابطه بین مؤلفه‌ها استفاده شده و بر این اساس، اولویت کاربرد هر مؤلفه در نمونه‌های موردی مشخص می‌شود. در ادامه با روش «استدلال بر مبنای نمونه» اعتبارسنجی مجدد پژوهش انجام می‌گیرد. نتایج نشان می‌دهدکه مهم‌ترین مؤلفه‌های ادراکی در طراحی فرم معماری با ضریب همبستگی درونی، 0.663 در یک دسته از قوانین گشتالت جای دارند که می‌توان به ارتباط متعامل و دوسویه این دو پی برد. اهداف پژوهش: 1. تبیین زیبایی‌شناسی فرمی معماری از دیدگاه گشتالت. 2. تبیین زیبایی‌شناسی فرمی معماری معاصر ایران از دیدگاه گشتالت. سؤالات پژوهش: 1. زیبایی‌شناسی فرمی معماری از دیدگاه گشتالت چگونه است؟ 2. زیبایی‌شناسی فرمی معماری معاصر ایران از دیدگاه گشتالت چگونه است؟

https://www.sysislamicartjournal.ir/article_178063_25c2e6ec33495b06d8ff37425d610870.pdf

موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 62 2026 06 22 Div (Demon) as the Other: A Levinasian Reading of the Works of Muhammad Siyah Qalam دیو به مثابۀ دیگری: خوانشی لویناسی از آثار محمد سیاه‌قلم 26 42 246735 10.22034/ias.2026.533593.2424 FA بهرام چم سورکی گروه هنر و معماری، دانشکده فنی و مهندسی و هنر، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. 0000-0003-1481-1923 Journal Article 2025 07 12 This article, with a comparative look at the works of Muhammad Siyah Qalam and the ideas of Emmanuel Levinas, re-examines the depiction of the demon (Div) in Persian painting. In Iranian mythological and artistic discourse, the demon has always been a symbol of absolute evil and the rejected "Other"; however, Muhammad Siyah Qalam, in a different manner, represents demons as independent, vulnerable beings engaged in everyday actions. This artistic approach resonates with the central concepts of Levinas's philosophy, such as the independence and irreducibility of the Other, the critique of totalitarianism, and the face as an ethical call. The present research, employing qualitative content analysis and an interpretive approach, examines samples of Muhammad Siyah Qalam's paintings and compares them with Levinas's theories. The results indicate that Siyah Qalam's demons, contrary to the prevalent stereotypical and one-dimensional image, possess an independent and multi-layered identity; faces that, in their thoughtful, weary, or pained gaze, set aside the mask of absolute evil and call us to an ethical responsibility toward the "Other." This research ultimately concludes that Siyah Qalam, centuries before the formulation of the theory of the Other in Levinas's philosophy, provided in his works the possibility of a humane and empathetic encounter with the Other, thus transforming art into a realm for critiquing the totalitarian and one-dimensional perspective. Research Objectives: Re-reading and interpreting the image of the "demon" in the works of Muhammad Siyah Qalam, emphasizing the independence and facelessness of these beings, in contrast to the stereotypical and one-dimensional representation of the demon as a symbol of absolute evil. A comparative examination of this artistic approach with Emmanuel Levinas's thoughts on the "Other," especially concepts such as the irreducibility of the Other, the critique of totalitarianism, and the face as an ethical call. Research Questions: How does the representation of the demon in Muhammad Siyah Qalam's paintings distance itself from mythological clichés and a totalitarian perspective, and highlight the human aspects and the facelessness of the "Other"? On what levels and dimensions can a relationship be established between this artistic perspective and Levinas's moral philosophy regarding responsibility toward the Other and the critique of totalitarianism? این مقاله با نگاهی تطبیقی به آثار محمد سیاه‌قلم و اندیشه‌های امانوئل لویناس، به بازخوانی تصویر دیو در نگارگری ایرانی می‌پردازد. در گفتمان اساطیری و هنری ایران، دیو همواره نماد مطلق شر و «غیرِ» مطرود بوده است؛ اما محمد سیاه‌قلم با شیوه‌ای متفاوت، دیوها را به‌عنوان موجوداتی مستقل، آسیب‌پذیر و دارای کنش‌های روزمره بازنمایی می‌کند. این رویکرد هنری، با مفاهیم محوری فلسفۀ لویناس همچون استقلال و تقلیل‌ناپذیری دیگری، نقد تمامیت‌خواهی و چهره به‌عنوان فراخوانی اخلاقی، همخوانی دارد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد تفسیری، نمونه‌هایی از نگاره‌های محمد سیاه‌قلم را بررسی و آن‌ها را با نظریه‌های لویناس تطبیق می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد دیوهای سیاه‌قلم برخلاف تصویر کلیشه‌ای و تک‌بعدی رایج، واجد هویتی مستقل و چندلایه هستند؛ چهره‌هایی که در نگاه متفکر، خسته یا دردمند خود، نقاب شر مطلق را کنار می‌زنند و ما را به مسئولیتی اخلاقی در برابر «دیگری» فرامی‌خوانند. این پژوهش در نهایت به این نتیجه می‌رسد که سیاه‌قلم، قرن‌ها پیش از طرح نظریۀ دیگری در فلسفۀ لویناس، در آثار خود امکانی برای مواجهه‌ای انسانی و همدلانه با غیر فراهم آورده و به این ترتیب هنر را به عرصه‌ای برای نقد نگاه تمامیت‌خواه و تک‌ساحتی بدل کرده است

https://www.sysislamicartjournal.ir/article_246735_f513a4c0f6e4cc9786d142592fed0fec.pdf

موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 62 2026 06 22 Representation of Women in the Photography of the Iran-Iraq War; A Foucauldian Reading of Discipline and Agency in Light of the Values of Islamic Art بازنمایی زنان در عکاسی جنگ ایران و عراق؛ خوانشی فوکویی از انضباط و عاملیت در پرتو ارزش‌های هنر اسلامی 43 67 246552 10.22034/ias.2026.577454.2454 FA علی رضائی کارشناسی ارشد، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0009-0009-3928-4366 ایلناز رهبر استادیار، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0003-0841-0031 Journal Article 2026 02 22 The representation of women in war photography is one of the most important arenas for the formation of discourses of power, gender, and social action, and one of the central axes of committed art during the imposed war. In the dominant discourse of war, women are mostly depicted in roles such as motherhood, support, and service provision, and their bodies carry moral and religious meanings such as sacrifice, duty, dignity, and martyrdom-seeking, which simultaneously reflect Shi'i values and the revolutionary discourse. The present research aims to examine Foucauldian mechanisms of power, discipline, and normalization, and their relationship with agency, female resistance, and women's Islamic identity within the framework of these revolutionary Shi'i values in the photography of the Iran-Iraq war. This study, with a qualitative approach and based on a combination of Foucauldian discourse analysis and religious meaning-making, has analyzed a collection of selected war photographs from archival and library sources. The results showed that the representation of women is largely formed based on gender divisions and established roles, and the female body is reproduced within the framework of committed art as a supporter of war; nevertheless, these very bodies can create possibilities for resistance and female agency within structural constraints and dominant discourses. Furthermore, the female body in these photographs also carries a sacred meaning; the wounded body is interpreted through concepts of divine trial, patience, and the dignity of suffering, the displaced body symbolizes moral victimhood, and the disciplined body with hijab is linked to jihad and the identity of the revolutionary Islamic woman. Overall, the female body in these images appears at the intersection of power and sacredness, and its understanding requires simultaneous attention to visual mechanisms of power, the discourse of committed art, and the reflection of Shi'i values within the Islamic semantic horizon. Research Objectives: Identifying and explaining the patterns of representation of the female body in the photography of the Iran-Iraq war, and analyzing its relationship with the discourse of power, prevailing gender divisions, and revolutionary Islamic values. Analyzing Foucauldian mechanisms of power, discipline, normalization, and biopower in light of the values of Islamic art in the depiction of women in selected photographs of the Iran-Iraq war, and examining their implications for female agency and resistance. Research Questions: How are women represented in the photography of the Iran-Iraq war, and what relationship does this representation have with the discourse of power, gender roles and divisions, and revolutionary Islamic values? Which Foucauldian mechanisms of power, discipline, normalization, and biopower can be identified in the depiction of the female body, considering the values of Islamic art, in selected photographs of the Iran-Iraq war, and what possibilities and limitations do these mechanisms create for female agency and resistance? بازنمایی زنان در عکاسی جنگ از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری گفتمان‌های قدرت، جنسیت و کنش اجتماعی و یکی از محورهای هنر متعهد در دوران جنگ تحمیلی است. در گفتمان مسلط جنگ، زنان بیش‌تر در نقش‌هایی چون مادری، پشتیبانی و خدمت‌رسانی تصویر می‌شوند و بدن آنان حامل معانی اخلاقی و دینی مانند فداکاری، وظیفه‌مندی، کرامت و شهادت‌طلبی است که در عین حال بازتاب ارزش‌های شیعی و گفتمان انقلابی جریان می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف بررسی سازوکارهای فوکوییِ قدرت، انضباط و هنجارسازی و نسبت آن با عاملیت، مقاومت زنانه و هویت اسلامی زن در چارچوب این ارزش‌های شیعی انقلابی در عکاسی جنگ ایران و عراق انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و بر اساس تلفیق تحلیل گفتمانی فوکویی و معنابخشی دینی، مجموعه‌ای از عکس‌های منتخب جنگ را از منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای تحلیل کرده است. نتایج نشان داد بازنمایی زنان عمدتاً بر پایه تقسیم‌بندی‌های جنسیتی و نقش‌های تثبیت‌شده شکل می‌گیرد و بدن زن در قالب پشتیبان جنگ در چارچوب هنر متعهد بازتولید می‌شود؛ با این حال، همین بدن‌ها می‌توانند امکان‌هایی برای مقاومت و عاملیت زنانه در دل محدودیت‌های ساختاری و گفتمان‌های مسلط ایجاد کنند. افزون بر این، بدن زنانه در این عکس‌ها حامل معنایی قدسی نیز هست؛ بدن آسیب‌دیده با مفاهیم امتحان الهی، صبر و کرامت رنج تفسیر می‌شود، بدن آواره نماد مظلومیت اخلاقی است و بدن منضبط با حجاب، جهاد و هویت زن انقلابی اسلامی پیوند دارد. در مجموع، بدن زن در این تصاویر در تقاطع قدرت و قدسیت ظاهر می‌شود و فهم آن مستلزم توجه هم‌زمان به سازوکارهای دیداری قدرت، گفتمان هنر متعهد و بازتاب ارزش‌های شیعی در افق معنایی اسلامی است. اهداف پژوهش: 1 ـ شناسایی و تبیین الگوهای بازنمایی بدن زن در عکاسی جنگ ایران و عراق و تحلیل نسبت آن با گفتمان قدرت و تقسیم‌بندی‌های جنسیتی حاکم و ارزش‌های اسلامی انقلابی 2 ـ تحلیل سازوکارهای فوکوییِ قدرت، انضباط، به‌هنجارسازی و زیست‌قدرت در پرتو ارزش‌های هنر اسلامی در نحوه نمایش زنان در عکس‌های منتخب جنگ ایران و عراق و بررسی پیامدهای آن برای عاملیت و مقاومت زنانه سوالات پژوهش: 1ـ زنان در عکاسی جنگ ایران و عراق چگونه بازنمایی می‌شوند و این بازنمایی چه نسبتی با گفتمان قدرت و نقش‌ها و تقسیم‌بندی‌های جنسیتی و ارزش‌های اسلامی انقلابی دارد؟ 2- کدام سازوکارهای فوکوییِ قدرت، انضباط، به‌هنجارسازی و زیست‌قدرت در نحوه نمایش بدن زن با توجه به ارزش‌های هنر اسلامی در عکس‌های منتخب جنگ ایران و عراق قابل شناسایی است و این سازوکارها چه امکان‌ها و محدودیت‌هایی برای عاملیت و مقاومت زنانه ایجاد می‌کنند؟

https://www.sysislamicartjournal.ir/article_246552_ae68ac3dfb643cfbffb3e4620c740eed.pdf

موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 62 2026 06 22 Comparative Study of Mulla Sadra’s and Bryan Lawson’s Views on Creativity and the Ontological Genesis of Architecture مقایسه تطبیقی آرا و افکار ملاصدرا و برایان لاوسون در باب خلاقیت و هستی‌یافتن اثر معماری 243912 10.22034/ias.2026.569100.2450 FA پریسا شاه وردی گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران. 0000-0003-2227-5083 Journal Article 2025 12 27 Creativity, as a generative capacity of the human mind, plays a central role in architectural design and the formation of architectural works. This study seeks to deepen understanding of the creative process through a comparative examination of two distinct perspectives: that of Bryan Lawson, a contemporary scholar in architecture and design cognition, and that of the Iranian philosopher Mulla Sadra. The research is theoretical and developmental in nature and employs a descriptive–analytical method based on comparison. Data were collected qualitatively through library-based study.The findings indicate that both thinkers regard creativity as the outcome of interaction between conscious and unconscious mental activities. Lawson interprets the creative process within a primarily cognitive framework and describes it through stages such as engagement with the problem, incubation, and the emergence of ideas, while leaving the ultimate origin of ideas insufficiently explained. In contrast, Mulla Sadra, drawing upon the principles of Transcendent Theosophy, conceives creativity as an existential process in which ideas are shaped across levels of cognition and within the imaginal realm, and through a gradual movement from potentiality to actuality culminate in the realized work.The study concludes that the difference between Lawson’s and Mulla Sadra’s views is not limited to method, but reflects two fundamentally different conceptions of the creation of architectural works: a problem-oriented, cognitive approach versus an ontological, meaning-centered one. This distinction offers a theoretical basis for rethinking the concept of creativity and the realization of architectural works, particularly within the context of Islamic architecture and art. در فرایند طراحی معماری خلاقیت به‌عنوان نیروی آفرینندگی ذهن بشر، نقش کلیدی در پدیدآمدن آثار ایفا می‌کند. پژوهش حاضر باهدف تعمق در فرایند خلاقیت به مقایسه تطبیقی دو رویکرد متفاوت می‌پردازد؛ رویکرد نخست متعلق به برایان لاوسون، پژوهشگر معاصر حوزه معماری و روان‌شناسی و رویکرد دوم مربوط به حکیم ایرانی ملاصدرا می‌باشد. پژوهش از نوع نظری توسعه‌ای بوده و با روش توصیفی تحلیلی و بهره‌گیری از شیوه تطبیق و قیاس انجام شده است. داده‌ها به‌صورت کیفی و از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، خلاقیت را حاصل تعامل میان فعالیت‌های خودآگاه و ناخودآگاه ذهن می‌دانند با این تفاوت که لاوسون فرایند خلاقیت را در قالب مراحلی شناختی همچون درگیری با مسئله، دوره نهفتگی و بروز ایده تبیین می‌کند، در حالی‌که تبیین چرایی و منشأ نهایی ظهور ایده را به‌طور کامل روشن نمی‌سازد. در مقابل، ملاصدرا با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، خلاقیت را فرایندی وجودی می‌داند که در آن ایده در مراتب ادراک و عالم خیال شکل گرفته و در سیر تدریجی از قوه به فعل، به تحقق عینی اثر منجر می‌شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تفاوت دیدگاه لاوسون و ملاصدرا صرفاً اختلافی در روش تحلیل نیست، بلکه ریشه در دو تلقی بنیادین متفاوت از آفرینش اثر معماری دارد؛ یکی با رویکرد مسئله‌محور و شناختی، و دیگری با نگاهی وجودشناختی و معناگرا. این تمایز می‌تواند مبنایی نظری برای بازاندیشی در مفهوم خلاقیت و چگونگی تحقق اثر معماری، به‌ویژه در چارچوب معماری و هنر اسلامی فراهم آورد.

موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 62 2026 06 22 Comparative Analysis of Selected Paintings of Kalileh and Demneh in Iranian Painting Schools of the تحلیل تطبیقی نگاره‌های منتخب کلیله و دمنه در مکاتب نگارگری ایرانی دوره اسلامی 245449 10.22034/ias.2026.569906.2451 FA سمانه ملک پور افشار دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته نقاشی ایرانی، دانشگاه هنر، تهران، ایران. 0009-0009-8787-2656 مجتبی یزدانپناه استادیار گروه هنر اسلامی، دانشگاه باهنر کرمان، کرمان، ایران. 0009-0008-9339-0787 Journal Article 2025 12 31 This research analyzes the illustrations of the book "Kalilah and Demna" in the context of Iranian-Islamic book design art, with an emphasis on the relationship between text and image. The main issue is how the allegorical and didactic stories of Kalilah and Demna, which have been transformed from the Indian original to Persian rewrites after Islam, have been visually embodied in Iranian illustrations, and what developments this embodiment shows in different schools of illustration. Accordingly, using a descriptive-analytical research method based on library studies; first, illustrated versions of Kalilah and Demna in the Islamic period were identified and briefly classified, and then, focusing on the key versions from different schools, the page composition, text and image arrangement, coloring, and the way animals are depicted were studied in a comparative manner. The findings indicate that while maintaining stable narrative cores, the Kalila and Demna illustrations in each period reflect the aesthetic taste, cultural-political contexts, and patronage patterns of the court of that era, and have moved from relatively simple and linear narratives to more complex and polished structures in later schools, especially the Herat school. These results clarify the position of Kalila and Demna illustrations as one of the prominent formations of Iranian-Islamic book design art and strengthen the possibility of developing interdisciplinary studies in the connection between educational literature, illustration, and the history of Islamic thought. این پژوهش به تحلیل نگارگری‌های کتاب «کلیله و دمنه» در بستر هنر کتاب‌آرایی ایرانی ـ اسلامی و با تأکید بر نسبت متن و تصویر می‌پردازد. مسئلۀ اصلی آن است که داستان‌های تمثیلی و تعلیمی کلیله و دمنه، که از اصل هندی تا بازنویسی‌های فارسی پس از اسلام دگرگون شده‌اند و چگونه در نگاره‌های ایرانی تجسّم بصری یافته و این تجسّم در مکاتب مختلف نگارگری چه تحولاتی را نشان می‌دهد. بر همین اساس، با استفاده از روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای؛ نخست نسخه‌های مصوّر کلیله و دمنه در دورۀ اسلامی شناسایی و به‌طور اجمالی طبقه‌بندی گردیده و سپس با تمرکز بر نسخ شاخص از مکاتب متفاوت، ترکیب‌بندی صفحه، آرایش متن و تصویر، رنگ‌پردازی و شیوۀ تصویرسازی حیوانات به‌صورت تطبیقی بررسی شد. یافته‌ها حاکی از آن است که در عین حفظ هسته‌های ثابت روایی، نگاره‌های کلیله و دمنه در هر دوره بازتاب‌دهندۀ ذائقۀ زیبایی‌شناختی، زمینه‌های فرهنگی ـ سیاسی و الگوهای حمایتی درباری همان عصرند و از روایت‌های نسبتاً ساده و خطّی به سوی ساختارهای پیچیده‌تر و صیقل‌یافته‌تر در مکاتب متأخر، به‌ویژه مکتب هرات، حرکت کرده‌اند. این نتایج جایگاه نگاره‌های کلیله و دمنه را به‌مثابۀ یکی از صورت‌بندی‌های برجستۀ هنر کتاب‌آرایی ایرانی ـ اسلامی روشن ساخته و امکان گسترش مطالعات میان‌رشته‌ای در پیوند ادبیات تعلیمی، نگارگری و تاریخ اندیشه اسلامی را تقویت می‌کند..

موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 62 2026 06 22 Historical evolution and analysis of dome motifs in Iranian Timurid and Safavid architecture سیر تحول تاریخی و تحلیل نقوش گنبد در معماری ایرانی دوران تیموری و صفوی 245448 10.22034/ias.2026.498269.2402 FA مهران هوشیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه سوره، تهران، ایران 0000-0001-8166-0294 پری ناز هنرور شکرانی گروه هنر اسلامی ، دانشکده هنر، دانشکاه سوره ، تهران ،ایران 0009-0007-8069-2578 Journal Article 2025 01 06 The examination of the evolution of domes and their decorations during the Timurid and Safavid periods, both renowned for the grandeur of Iranian architecture, was the main motivation to conduct this research. The present study aimed to examine the comparative effects of internal and external factors, such as changes in religion, governance, cultural transformations, and similar differences, on the design of motifs and construction methods in these periods. The data collection method for this fundamental research was based on documentary studies and library resources, and the nature of the findings analysis was historical and descriptive. It is noteworthy that for selecting the statistical population and study samples, the Bibi Khanum Mosque (Timurid period) and the Chaharbagh School in Isfahan (Safavid period) were considered. The most significant findings and results of this research indicated that the evolution of dome motifs and decorations from the Timurid to the Safavid periods experienced substantial quantitative and qualitative growth. The transition in the techniques of dome covering from mosaic tiles to seven-color tiles, despite the decline in quality, facilitated faster work progress, enabled the execution of detailed Islamic motifs, and provided greater color variety for artists of the Safavid period. Meanwhile, the spiritual and aesthetic functions of domes served as a foundation for spiritual journey and mystical expression for the architects, artists, and patrons (rulers and kings) of both periods. باظهور و ورود دین مبین اسلام، مساجد از نخستین بناهایی بود که توسط معماران مسلمان به منظور محل عبادت مومنین، شریفترین و ظریفترین هنرها رابه نمایش گذاشت. بررسی سیرتحول گنبد و تزئینات آن در دوران تیموری و صفوی که هر دو به شکوه معماری ایران معروف هستند انگیزه ی انجام این پژوهش بود تا تأثیرات عوامل داخلی و خارجی همچون تغییرات دین، نوع حکومت، تحولات فرهنگی و تفاوت هایی اینچنین در طراحی نقوش و روش های ساخت در آن مورد مطالعه ی تطبیقی قرار گیرد. روش گردآوری اطلاعات این پژوهش ِ بنیادی بر اساس مطالعات اسنادی و منابع کتابخانه ای انجام شد و ماهیت تحلیل یافته ها نیز تاریخی و توصیفی بود. لازم به ذکر است برای انتخاب جامعه ی آماری و نمونه های مطالعاتی، مسجد بی بی خانم (دوره تیموری) و مدرسه ی چهارباغ اصفهان (دوره صفوی) مورد نظر قرار گرفت. در نهایت مهم ترین یافته ها و نتایج این پژوهش به این قرار است که سیرتحول نقوش و تزئینات گنبد از دوره تیموری تا صفوی رشد کمّی و هم کیفی قابل توجهی داشته ضمن آن که تغییر فنون اجرای پوشش گنبدها از کاشی معرق به هفت رنگ علیرغم اُفت ِ کیفیت؛ افزایش سرعت پیشرفت کار، امکان اجرای جزئیات نقوش اسلیمی و تنوع بیشتر رنگ را برای هنرمندان دوران صفوی مهیا نمود.این درحالی است که کارکرد گنبد در وجوه معنوی و تجلیات شکوه و زیبایی، برای هر دو دوره بستری برای سلوک روحانی و بیان عارفانه ی معماران، هنرمندان و سفارش دهنده گان (حاکمان و پادشاهان وقت) مسلمان بود.