مقایسۀ تطبیقی تصاویر دیوهای محمد سیاه قلم با دیوهای نگارگری ایران (معراج‌نامه و خاوران‌نامه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی گروه هنر دانشکده هنر دانشگاه فنی حرفه ای امام علی یزد

10.22034/ias.2020.104193

چکیده

چکیده
در طول تاریخ نگارگری ایران چهره‌های برجسته‌ایی ظهور کرده‌اند که باعث ­­­­ایجاد تحول و دگرگونی در عرصۀ نگارگری شده‌اند. کمال‌الدین بهزاد، سلطان محمد، رضا عباسی و ... در زمرۀ این هنرمندان خلّاق هستند که کم‌و‌بیش اطلاعاتی درمورد زندگی‌نامه و شیوۀ کارشان در اختیار جامعۀ هنری قرار گرفته است اما «استاد محمد سیاه قلم» ازجمله هنرمندانی است که هویتش در هاله‌ایی از ابهام  است. شاید یکی از دلایل مهم آن به غارت رفتن آثار این هنرمند است که همراه دیگر آثار فرهنگی و هنری ایران به دربار عثمانی منتقل شد. بررسی و تحقیق پیرامون استاد محمد سیاه قلم و آثارش چند دهه است که دغدغۀ پژوهشگران و هنرشناسان شرق و غرب شده است؛ مقوله‌ایی که سال‌ها در مورد آن پژوهش‌های بی‌شماری انجام شده است و کتاب‌ها و تحقیقات زیادی دربارۀ آن نوشته شده اما تا کنون نظریه‌ایی شفاف و روشن در باب این موضوع ارائه نشده است که شخصیت و تعداد آثار استاد‌ محمدسیاه‌ قلم را برای‌ محققین مشخص کند؛ لذا، در این مقاله که به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و شیوۀ گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ایی صورت گرفته است، این مسائل مطرح شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد استاد محمد سیاه قلم همان «غیاث‌الدین محمد نقاش» است که در کتابخانۀ امیر علیشیر‌ نوایی‌ کار می‌کرده است و یکی از دلایلی که باعث شد تا نگارگران ایرانی در به تصویر کشیدن تصویر دیو از محمد سیاه قلم تأثیر نپذیرند، این بود که آثار محمد سیاه قلم توسط سلطان سلیم به ترکیه منتقل شده است و نگاره‌ایی از او در دسترس هنرمندان وجود نداشته است همچنین محمد سیاه قلم به دلیل تغییر شیوۀ کاری‌اش از حمایت دربار محروم شد و کم‌کم سبک کار او منسوخ شد.
اهداف پژوهش:

بررسی هویت محمد سیاه قلم و تحقیق دربارۀ آثارش و به طور خاص نگاره‌هایی حاوی تصویر دیو.
بررسی تأثیرات نقش دیو در نگاره‌های استاد محمد سیاه قلم بر دیوهای نگارگری ایران (معراج‌نامه و خاوران‌نامه)

سوالات پژوهش:

آیا محمد سیاه قلم در زمینۀ تصویرگری نقش دیو بر نگارگری ایرانی خصوصاً بر دو نسخۀ خطی معراج‌نامه و خاوران‌نامه تأثیرگذار بوده است؟
چه وجوه مشترکی بین تطبیق تصاویر دیوهای محمد سیاه قلم با دیوهای نگارگری ایران (معراج‌نامه و خاوران‌نامه) دیده می‌شود؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Comparison of the Images of the Demons by Mohammad Siah Qalam with Iranian Paintings (Miraj-nameh and Khavaran-nameh)

نویسنده [English]

  • Mohammadreza Khabiri
Member of the Art Department at Fani & Herfei College of Imam Ali, Yazd, Iran
چکیده [English]

Abstract
Throughout the history of Iranian painting, prominent figures have emerged that each had a significant role in the advancement of Iranian painting. Renowned painters such as Kamal-al Din Behzad, Sultan Mohammad, Reza Abbasi among others are notorious figures that adequate information in regard to their biography and style of work is readily available. Nonetheless, "Master Mohammad Siah Qalam" is among the artists in which less information is available and his status is in a state of ambiguity. Perchance, one reason for this obscurity can be due to the prowling of Siah Qalam’s artwork that were transferred to the Ottoman court along with other Iranian cultural and artistic works. The study of the artworks of Mohammad Siah Qalam have been the focus of many Eastern and Western scholars for decades; a topic that has been the subject of research for many years. So far no clear theory has been put forward to determine the personality and the number of artworks of Master Mohammad Siah Qalam for scholars and researchers. Therefore, this paper, accomplished through a descriptive-analytical method and library data collection technique seeks to address such issues. The results of this study indicate that Master Mohammad Siah Qalam, is “Ghiyasuddin Mohammad, the painter” who worked at the Amir Alishir Navai Library; furthermore, one of the reasons that led Iranian painters not to intimate the drawings of the demon by Mohammad Siah Qalam was that the artworks of this artist was transferred to Turkey by Sultan Salim and no painting attributed to him was not available for artists. Correspondingly, Mohammad Siah Qalam was deprived of court support because of his modification in artistic preference; and hence, his style gradually demolished.
Research aims:
1. To examine the identity of Mohammad Siah Qalam and his works with emphasis on his depiction of the figure of the demon.
2. To Investigate the influence of the demon motif in the paintings of Master Mohammad Siah Qalam with the demons of depicted in Iranian paintings (Miraj-nameh and Khavaran-nameh)
Research questions:
1. Has Mohammad Siah Qalam's depiction of the demon motif influenced Iranian painting particularly the two manuscripts of the Miraj-nameh and Khavaran-nameh?
2. What are some commonalities between the comparison of the images of Mohammad Siah Qalam's images with Iranian painting artworks (Miraj-nameh and Khavaran-nameh)?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Mohammad Siah Qalam
  • demon motif
  • Iranian painting
  • Miraj-nameh and Khavaran-nameh