شاخصه ها و سیاست های آموزشی مجتمع آموزشی تیموری در خراسان بزرگ با رویکرد خوانش کتیبه ها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی ، گروه الهیات ، واحد خمین ، دانشگاه آزاد اسلامی ، خمین ، ایران

2 استادیار گروه معارف، دانشکده علوم انسانی، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران

3 استادیار گروه معارف، دانشکده علوم انسانی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی،اراک، ایران

4 مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی

10.22034/ias.2020.215539.1141

چکیده

هدف از نگارش این مقاله بررسی جایگاه و کارکرد مدارس و مدرسان در خراسان بزرگ در دوره تیموری و سنجش انواع ارزش‌های اطلاعاتی کتیبه‌های دوره تیموری است. اهمیت این مقاله از آن روست که کم‌تر به مسأله مدارس، مدرسان و ارزش‌های آموزشی اطلاعاتی کتیبه در دوره تیموری در خراسان بزرگ داشته‌اند، پرداخته شده است. روش پژوهش کتابخانه‌ای و آرشیوی است و تلاش شده تا با استفاده از محتوای  اسناد، نسخ خطی و منابع دست اول تاریخی بر وزانت محتوای مقاله افزوده شود. مهم‌ترین سوالات این مقاله عبارتست از کارکردهای مدارس دوره تیموری، انتصاب و وظایف مدرسان چگونه بوده است؟ انواع ارزش‌های اطلاعاتی کتیبه‌های دوره تیموری یافته‌های چیست؟ پژوهش نشان می‌دهد که توجه تیموریان به مدرسه‌سازی خصوصا در هرات باعث شد تا قشر مدرس به عنوان یکی از طبقات اجتماعی نخبه و کارآمد مطرح گردند. حضور مدرسان در عرصه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، مذهبی و علمی بستر قدرت‌گیری و تأثیرگذاری آن‌ها را در تحولات مختلف فراهم نموده بود. مدارس این دوره با توجه به نوع اداره و کارکردشان به چهاردسته اصلی تقسیم می‌شوند که شرایط انتصاب مدرسین و دریافت حقوق آن‌ها تابع نوع مدرسه بوده است. شرایط معیشتی و دریافت حقوق مدرسان با توجه به نوع مدارس، کارکرد آن‌ها و فرامین صادره از دربار تعیین می‌شد در کنار آن وضعیت معیشتی مدرسان و نحوه دریافت حقوق آن‌ها نیز تابعی از نوع مدارس کارهای جانبی و ارتباطات آن‌ها بوده است که معمولا مطابق شرایط وقفنامه و فرامین صادره از دربار صورت می‌گرفت. همچنین این دوره دارای انواع کتیبه‌های مذهبی و تاریخی بوده و محتوای کتیبه‌های این دوره در مستند سازی عملکرد اقتصادی، اجتماعی و مذهبی شاهان تیموری از اهمیت برخوردارند.
اهداف پژوهش:
1-­ بررسی کارکرد مجتمع‌های آموزشی در دوره تیموری
2-­ بررسی تطبیقی تمایز و تشابه مجتمع‌های آموزشی دوره ایلخانی و تیموری
سوالات پژوهش:
1-­ مجتمع‌های آموزشی  بین  دوره های ایلخانی و تیموری چه ویژگی‌هایی داشته‌اند؟
2-­ مجتمع‌های آموزشی دردوره تیموری چه کارکرد و ویژگی‌هایی داشته‌اند؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Characteristics and Educational Policies of Teymourid Educational Complexes in Greater Khorasan; with the Approach of Inscriptional Readings

نویسندگان [English]

  • Javad Rajabi Mandi 1
  • Hossein Khosravi 2
  • Sohrab Eslami 3
  • Abolfazl Hassan Abadi 4
1 PhD student of Islamic nations history and civilization, Department of Theology, Khomein Branch, Islamic Azad University, Khomein, Iran
2 Assistant Professor, Department of Education, Faculty of Humanities, Khomein Branch, Islamic Azad University, Khomeini, Iran
3 Assistant Professor, Department of Education, Faculty of Humanities, Arak Branch, Islamic Azad University, Arak, Iran.
4 Document and Press Management of Astan Quds Razavi
چکیده [English]

The purpose of this article is to study the position and function of schools and teachers in Greater Khorasan in the Timurid period and to assess the various information values ​​of Timurid inscriptions. The importance of this article is due to the fact that less attention has been paid to the issue of schools, teachers and educational values ​​of the inscription in the Timurid period in Greater Khorasan. The research method is library and documentary archives; moreover, an attempt has been made to increase the richness of the content by using documents, manuscripts and first-hand historical sources. The most significant questions of this article are how Timurid schools functioned what were the appointments and duties of teachers? What are the values ​​of Timurid inscriptions? Research shows that the Timurids' attention to school construction, especially in Herat, led to the fact that “teachers” became one of the elite and efficient social classes. The presence of teachers in various social, political, religious and scientific fields had provided the basis for their empowerment and influence in various developments. The schools of this period are divided into four main categories according to the type of administration and their function. The conditions for appointing teachers and receiving their salaries depend on the type of school. Living conditions and receiving teachers' salaries were determined according to the type of schools, their function and orders issued by the court. In addition, the living conditions of teachers and how they received their salaries were a function of the type of schools; in addition, orders were issued by the court. This period also has a variety of religious and historical inscriptions and the content of the inscriptions of this period are significant in documenting the economic, social and religious performance of the Timurid kings.
Research objectives:
1- Investigating the function of educational complexes in the Timurid period
2- A comparative study of the differences and similarities between the educational complexes of the Ilkhanid and Timurid periods
Research questions:
1. What were the characteristics of the educational complexes between the Ilkhanid and Timurid eras?
2. What were the functions and characteristics of educational complexes during the Timurid period?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Greater Khorasan
  • Herat
  • Teachers
  • Timurid period
  • Timurid inscriptions
افصح‌زاد، اعلاخان(1378). نقد و بررسی آثار و شرح احوال جامی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
اوکین، برنارد(1386). معماری تیموری در خراسان. ترجمه علی آخشینی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
پوپ،آ.(1370)، معماری ایران، ترجمه غلامسحین صدری افشار، تهران: فرهیختگان.
پیرنیا، محمدکریم(1395). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: سروش دانش.
جامی، نورالدین‌عیدالرحمن بن احمد(1365). دیوان کامل. تصحیح هاشم رضی. تهران: پیروز.
حافظ‌ابرو، عبدالله بن لطف‌الله(1380). زبده­التواریخ. تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی. چاپ پنجم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین(1380). تاریخ حبیب‌السیر فی اخبار افراد‌البشر. زیرنظر دکتر محمد دبیرسیاقی. تهران: خیام.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین(1372). مآثرالملوک. تصحیح میرهاشم محدث. تهران: رسا.
راقم‌سمرقندی، میرسیدشریف(1380). تاریخ راقم. به‌کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمودافشار.
زمچی‌اسفزاری، معین‌الدین‌محمد(1339). روضات‌الجنات فی‌اوصاف مدینه هرات. تصحیح محمدکاظم امام. جلد1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سلطانزاده، حسین(1364). تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: انتشارات آگاه.
سمرقندی، محمد بن‌الجلیل و خواجه‌سمرقندی، ابوطاهر(1367). قندیه و سمریه: دو رساله در تاریخ مزایات و جغرافیای سمرقند. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: مؤسسه فرهنگی جهانگیری.
شایسته‌فر، مهناز(1384). هنر شیعی (عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان). تهران: مؤسسه مطالعات هنراسلامی.
فخری‌هراتی، محمد (1363). تذکره مجالس‌النفائس. به‌اهتمام علی‌اصغر حکمت. تهران: منوچهری.
فراهانی‌منفرد، مهدی(1382). پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
مقری، علی­اصغر(1359)، بناهای تاریخی استان خرسان، مشهد: اداره کل فرهنگ خراسان.
میرجعفری، حسین(1375). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان. تهران: انتشارات سمت.
نظامی‌باخرزی، عبدالواسع‌بن‌جمال‌الدین(1383). مقامات جامی: گوشه‌های از تاریخ فرهنگی و اجتماعی خراسان در عصر تیموریان. ترجمه نجیب مایل هروی. تهران: نشر نی.
نظامی‌باخرزی، عبدالواسع بن جمال‌الدین(1357). منشاء‌الانشاء. تصحیح رکن‌الدین همایون‌فرخ. تهران: دانشگاه ملی ایران..
واصفی، زین‌الدین محمود (1349). بدایع‌الوقایع. تصحیح الکساندر بلدروف. تهران: بنیاد فرهنگ ایران انستیتوی خاورشناسی فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروی.
هیلن براند، رابرت (1380). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: روزنه.
الهی‌زاده، محمدحسن؛ محمد دوست لشکامی، کبری و نجف‌زاده، علی (1388). "مسجد شاه مشهد و کتیبه­های آن". مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، شال چهل و ششم، شماره پیاپی 92، صص. 109- 130.
امامی، نصرالله(1375)،" فرهنگ و میراث فرهنگی/ نگاهی به هنرهای اسلامی دوره تیموری"، مشکوه، شماره 53، صص167-145.
بلخاری قهی، حسن، فغفوری، رباب( 1394)" بررسی تطبیقی مضمون کتیبه های مسجد گوهر شاد و مبانی اعتقادی شیعه در دوره تیموری و صفوی، فصلنامه علمی پژوهشی نگره، شماره35، صص 4-18.
بهزادی، حسن و راد، ایرج(1391). "اوضاع فرهنگی خراسان در دوره تیموریان با تکیه بر نقش کتابخانه‌ها". پژوهشنامه خراسان بزرگ، دوره دوم، شماره 8، صص. 9- 21.
پرویش، محسن و رحیمی، عبدالرفیع(1392). "کتابخانه‌های هرات عهد تیموری و نقش آن در شکوفایی و ارتقاء علم و دانش". فصلنامه مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان، شماره 28، صص. 7- 28.
خزایی، محمد(1388). "ساختار و نقش‌مایه‌های مدارس دوره تیموری در خطه خراسان". دو فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات هنراسلامی، شماره 11، صص 59- 78.
رحم‌خدا، رقیه(1395). "بررسی دستاوردهای علمی و فرهنگی شاهرخ تیموری". فصلنامه علمی- تخصصی تاریخنامه خوارزمی، شماره 12، صص. 99- 116.
رحمتی، محسن و یوسفوند، فاطمه(1392). "سلطان حسین بایقرا و حیات اقتصادی خراسان". دوفصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام، سال چهارم، شماره 7، صص 79- 99.
زارع،رامین( 1381) "دیداری از مقبره گوهرشاد خاتون و مجموعه باغ نسوان هرات"، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، شماره 10: صص193-210.
شایسته­فر، مهناز(1380) "کتیبه­های اسلامی، تجلی کلمه علی در تزئین معماری" کتاب ماه هنر، شماره 31 و 32، صص68-73.
شایسته­فر، مهناز(1389)" بررسی تزئینات و کتیبه­های قرآنی دو مجموعه گوهرشاد مشهد و  هرات"، مطالعات هنر اسلامی، شماره12، صص73-98.
شهرآبادی، مجتبی و ظریفیان‌صالح‌مکرم، رویا (1394). "زمینه‌های اقتصادی شکوفایی هنر در مکتب هرات". همایش ملی نقش خراسان در در شکوفایی اسلامی، مؤسسه آموزش عالی فردوس، https://www.civilica.com/Paper-NCKIA01-NCKIA01_059.html
گلچین عارفی، مهدی( 1387)، " خواجه غیاث­الدین پیراحمد خوافی، گلستان هنر، شماره 13، صص89-84.
فاضل، محمود(1350)، " مدارس قدیم مشهد: مدرسه دو در"، وحید، شماره 98، صص 1668-1661.
صحراگرد، مهدی (1392) "شاهکارهای هنری در استان قدس رضوی: کتیبه‌های مسجد گوهرشاد". مشهد: انتشارات به‌نشر.
طبسی، محسن و رئوف حجار زرین، تکتم (۱۳۹۳). "بررسی کتیبه‌های احداثیه و طوماری دوره تیموری (نمونه موردی: مسجد گوهر شاد مشهد و مدرسه غیاثیه خرگرد خواف)". دومین کنگره بین‌المللی سازه، معماری و توسعه شهری، تبریز، دبیرخانه دائمی کنگره بین المللی سازه، معماری و توسعه شهری، https://www.civilica.com/Paper-ICSAU02-ICSAU02_0956.html
مکی‌نژاد، مهدی(1388). "سیر تحول کتیبه‌های ثلث در معماری ایران (صفوی تا قاجار)". فصلنامه تحلیلی- پژوهشی نگره، شماره 13، صص. 29- 40.
همایون‌فرخ، رکن‌الدین(1347). "تاریخچه کتاب و کتابخانه در ایران". هنر و مردم، شماره 73 و 74، صص. 53- 57.
ذرنوخی، مریم (1390). آموزش در ایران قرن نهم (تیموریان و ترکمانان). پایان‌نامه کارشناسی ارشد. استاد راهنما جواد عباسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی، دانشگاه فردوسی مشهد.
گودرزی‌بروجردی، معصومه (1390). نظام آموزشی در دوره تیموریان (912- 807 ه.ق). پاپان‌نامه کارشناسی ارشد. استاد راهنما دکتر الوالحسن فیاض انوش، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.
موسوی شیرازی‌الاصل، سیذ ابوالقاسم بن ابراهیم (1242ق.). در بیان کیفیت مجتهد و مقلد به فتوای آقا سید محمد طباطبایی. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره نسخه: 16354.
Subtelny, Maria E(2007) Timurids in Transition:Turko-Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran,Brill, LEIDEN • BOSTON
Sadeghi, Mahboubeh Heshmatollah Matedin (2016) "Reflection on the Quality of School-City Relationship Based on the Socialization Analysis of Schools of the Timurid School until the Fourteenth Century" Journal of Fine Arts, Volume 21, Number 4, Winter.
Ebrahimi Hafshajani (2014) A Study of the Endowments of the Institution of Education in the Timurid Period (782-912 AH), Department of History, Faculty of Literature, University of Isfahan.
Elahizadeh, Lashkaki, Najafzadeh (2013) "King's Mosque and its Inscriptions" History and Culture, Vol. 46, No. 2.
Okin, Bernard, (2007) Timurid Architecture in Khorasan, translated by Ali Aakhshini, Mashhad: Foundation for Islamic Research.
Nezami, Kamma al-Din Abdul Wassa (1979) Mensa al-Nasha, by the efforts of Rokn al-Din Homayounfarq, Tehran: University of Tehran
Pearl or Pearl Origin, Islamic Parliament Library, No. 2254
Torsel Asfari, Library of Parliament, No. 13718
Unknown origins, Library of Parliament, No. 16354
Bagheri, Mohammad (1996) From Samarkand to Kashan (Letters of Ghiasuddin Jamshid Kashani to his Father) Tehran: Scientific and Cultural.
Sherry, May, Haddadri (1392) "The Greatest Libraries in the World"
Benefits of Offshore, Offshore, 8th
Pirnia, Mohammad Karim (2006) Introduction to Islamic Architecture of Iran, Tehran: Soroush Danesh.
Jami, Nur al-Din Abdul Rahman bin Ahmad (B) (The Divan Full Court, edited by Hashem Razi, Idle: Piruz Publications.
Hasan Abadi, Abolfazl (1979) "Investigating Lesser Known Aspects of Amir Alishirnawi" Journal of Documentary and Archival Studies, Issue 4, Fall and Winter.
Khazaei, Mohammad (2009) The Structure and Role of Subjects of Timurid Schools in the Khorasan Line, Islamic Art Studies, Fall - Winter 2009, Volume 6, Number 11
Khaled Mir, Ghiasuddin bin Hammamuddin Hosseini (2001) History of Habib al-Sayr in Human News, Corrected by Mahmoud Political Secretary, Volume 5, Tehran: Khayyam Bookstore.
Khaled Mir, Ghiasuddin bin Hammamuddin Hosseini (1372) Masr al-Muluk (annexed to Al-Akhbar Summary and Law of Homayat), edited by Mir Hashim Haddad, Tehran: Rasa Cultural Services Institute.
Khared Mir, Ghiasuddin bin Hammamuddin Hosseini (1378) Makarem al-Akhlaq, by the efforts of Ali Akbar Ashiq, Tehran: Nashramirath Makhtoub
Hafez Ebro, Abdullah bin Lotfollah (2001) Zbodah al-Tawarikh, Correction of Seyyed Kamal Haj Seyyed Javadi, Volume 5, Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance Publications
Hassan Abadi, Abolfazl (1397) "The Timurid Origins (Based on Origin Analysis)" Volume 28, Number 4, Winter
Jama'ah, Badr al-Din (2009) Transcript: The Culture of Learning and Learning in Islam, Report and Research by Mohammad Hossein Saket, Tehran: Publication
Raqem Samarghandi, Reached Sharif (2001) History of Raqem, Excerpt of Manouchehr Sotoudeh, Tehran: Endowment Foundation of Dr. Mahmoud Afshar.
Zamchi Esfzari, Moeinuddin Mohammad (1339) Ruzat al-Janat in the Properties of Medina Herat, Corrected by Mohammad Kazem Imam, Volume 1, Tehran: Tehran University Press.
Zarnokhi, Maryam (1390) Education in Iran in the 9th Century AH (Timurid and Turkmanian), Masters Thesis, Department of History, Ferdowsi University of Mashhad
Sabanelli, Maria (2016) Amir Ali Shirinavi and His Time, Translated by Javad Abbasi, Mashhad: Pen Resonance
Sultanzadeh, Hossein (1364) History of Iranian Schools from the Ancient Times to the Establishment of Dar al-Fanon, Tehran, Agah Publications.
Samarkhandi, Mohammed bin Abdul Jalil and Abutahir Khaje (1367) Qandia and Samaria: A Year in the History of Samarkand's Tombs and Geography, by the efforts of Iraj Afshar, Displaced: Jahangiri Cultural Institute.
Shayesteh Far, Mahnaz (2005) Shiite Art (Elements of Shiite Art in Timurid and Safavid Painting and Inscription) Tehran: Islamic Art Studies
Shahr-e-Abadi, Mojtaba and Roya Zarifian Saleh Mokram, 2, The Economic Fields of Blossoming Art in Herat School, National Conference on the Role of Khorasan in Blossoming Islamic Art, Mashhad, Ferdowsi Institute of Higher Education, https://www.civilica.com/Paper-NCKIA01-NCKIA01_ .html
Martyrs, Zayn al-Din bin Ali (d. 1369 AH), Mina'id al-Murid al-Mafid and al-Mustafid, translated by Mohammad Baqer Saadi Khorasani, Tehran: Theological Seminary
Sahragrad, Mehdi (2013) Artistic masterpieces in Astan Quds Razavi (inscriptions of Goharshad Mosque), published and published by Astan Quds Razavi, Mashhad.
Tabasi, Mohsen and Taktam Raouf Hajar Zarrin, 2, Examination of the Inscriptions on the Timurid Period (Case Study: Gohar Shad Mosque of Mashhad and Khyasr Khafr Khaf School), 2nd International Congress on Structural, Architecture and Urban Development, Tabriz, Permanent Secretariat International Structural, Architectural and Urban Development, https://www.civilica.com/Paper-ICSAU02-ICSAU02_0956.html
Farahani Monfared, Mehdi (2003) The Link between Politics and Culture in the Age of Teymourian Decline and the Rise of the Safavids, Tehran: Publications of the Association of Cultural Works and Monuments
Fashahi, MR (1354) An Introduction to Medieval Thinking, Tehran: Gutenberg Publishing.
Fasih Khawafi, Ahmad bin Jalaluddin (1339) Mojmal Fasihi, Corrected by Mohammad Farrokh, 3 volumes, Mashhad: Ancient.
Forbes Menez, Beatrice (2013) Power, Politics, and Religion in the Timurid Era, Translated by Hassan Asadi, Tehran: Molly
Ghannimeh, Abdol Rahim (2009) History of the Great Islamic Universities, translated by Dr. Nourollah Kassaei, University of Tehran, Tehran.
Kashefi, Fakhroddin Ali bin Hossein Wazeh (2536) Rashat Ein al-Hayat, Corrected by Ali Asghar Maianian, Tehran, Nouriani Charitable Organization,
Goodarzi, Masoumeh (2011) Educational System in the Timurid Period, M.Sc., Department of History, University of Isfahan.
Mile Hero, noble. (1991) "The Place of Bakhtrari's Works in Khorasan Studies", Moskva, No. 31, Summer
Mojtaba, Hussein (2010) Herat in the Timurid Mashhad: Marandiz.
Mokinejad, Mehdi (2009) The Evolution of Third Inscriptions in Iranian Architecture (Safavid to Qajar), Negro Analytical-Research Quarterly, No. 13.
See, Muhammad ibn Khan Shah bin Mahmood (2001) History of Rozhah al-Safa in Sira al-Anbia and al-Muluk and al-Khulfa, edited by Jamshid Kianfar, Tehran: Mythology.
Nezami, Abdul Wassa (1992) Jami Officials: Corners of the Cultural and Social History of Khorasan in the Timurid Era, by the Noble Mile Heravi, Tehran: Publication.
Wassefi, Zeinuddin Mahmood (1349) Badiqa al-Zaymah, edited by A.
Subtelny, Maria E(2007) Timurids in Transition:Turko-Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran,Brill, LEIDEN • BOSTON