تطبیق جایگاه عرفان اسلامی و اندیشه ذن بودیسم در نقاشی های سهراب سپهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان، همدان، ایران.

2 استادیار گروه ادبیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان، همدان، ایران.

3 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان، همدان، ایران.

4 استادیار گروه فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان، همدان، ایران.

چکیده

نقاشی و شعر به عنوان دو هنری که ارتباط نزدیکی با اندیشه­ ها و علایق  فرد دارند، انعکاسی از باورهای مذهبی رایج و نمادهای مربوط به آن هستند. نقاشی و شعر هر دو از یک سرچشمه و یک منبع سیراب گشته ­اند و بر تفکرات و اندیشه ­های صاحب اثر منطبق ­اند. سهراب سپهری شاعر و نقاش دوره معاصر دارای سبک خاصی است که آثار او را از دیگران متمایز می ­سازد. مسئله ­ای که می ­توان مطرح کرد چگونگی انعکاس باورهای فرهنگی و اندیشه­ های عرفانی موجود در نقاشی­ های سهراب سپهری است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیل محتوا به دنبال واکاوی سبک موجود در نقاشی­ های سهراب سپهری است. یافته­ های پژوهش حاکی از این است که سپهری در نقاشی ­های خود از اندیشه­ های عرفانی از جمله عرفان اسلامی و ذن بودیسم بهره جسته و آثار وی تحت تأثیر سلوک ذن می ­باشد. اغلب هنرمندانِ عارف مسلک از جمله سپهری به طبیعت که یکی از جلوه­ های آشکار خلقت هستی است، توجه بسیاری داشته ­اند. سپهری خداوند را کنار کاج بلند و لای شب بوها می­ بیند و احساس می کند. همچنین آثار سپهری دارای بن مایه ­های هنری و معنایی جهان ی­بینی عرفان از جمله عرفان اسلامی است. به­ طور کلی می­ توان چنین گفت که در ترکیب­ بندی و نحوه ترسیم نقاشی ­های سپهری اندیشه­ های عرفانی و سلوک ذن بودیسم به شدت تأثیرگذار بوده ­اند. همچنین وجود نمادهای سمبلیک عرفانی و ذن بودیسمی از جمله کوه، درخت و... در نقاشی ­های سپهری نشان­دهنده طبیعت­گرایی سپهری می ­باشد که خود یکی از اندیشه ­های عرفانی و اصول ذن بودیسم می ­باشد.

اهداف تحقیق
1. بررسی تأثیر اندیشه ذن و عرفان اسلامی  بر ترکیب نقاشی ­های سهراب سپهری.
2. بررسی جنبه­ های نمادین عناصر طبیعت در نقاشی­ ها­ی سهراب سپهری با توجه به اندیشه ذن بودیسم و عرفان اسلامی.

سؤالات تحقیق
1. اندیشه ذن بودیسم  و عرفان اسلامی  چه تأثیری بر ترکیب ­بندی نقاشی ­های سهراب سپهری داشته است؟
2. با توجه به اندیشه ذن، جنبه‌های نمادین عناصر طبیعت در نقاشی­ های سهراب سپهری چیست؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Applying the Place of Islamic Mysticism and Zen Buddhist Ideology in Sohrab Sepehri's Paintings

نویسندگان [English]

  • Fataneh Jalal Kamali 1
  • Morteza Razaghpour 2
  • Ali Sadeghi Shahpar 3
  • Hosein Ardalani 4
1 PHD student at Department of Art Philosophy, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, Hamadan Branch, Hamadan, Iran.
2 Associate professor at Department of Literature, faculty of Humanities, Islamic Azad university, Hamedan. Iran.
3 Associate professore at Department of Religions and mysticism, Faculty of Theology, Islamic Azad University, Hamedan, Iran.
4 Associate professor at Department of Art Philosophy, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, Hamadan Branch, Hamadan, Iran.
چکیده [English]

Painting and poetry, as two arts that are closely related to one's thoughts and interests, are a reflection of common religious beliefs and associated symbols. Painting and poetry are both rooted from the same source and foundation and correspond to the thoughts and ideas of the author. Sohrab Sepehri, a contemporary poet and painter, has a special style that distinguishes his works from others. The issue that can be raised is how to reflect the cultural beliefs and mystical thoughts in Sohrab Sepehri's paintings. This research uses a descriptive method and content analysis to analyze the style of Sohrab Sepehri's paintings. The findings of the research indicate that Sepehri has used mystical ideas such as Islamic mysticism and Zen Buddhism in his paintings and his works are influenced by Zen behavior. Most mystical artists, including Sepehri, have paid much attention to nature, which is one of the obvious manifestations of the creation of the universe.; in this sense, Sepehri sees and feels God next to the tall pine tree in the middle of the night. Sepehri's works also have artistic and semantic themes of worldview of mysticism, including Islamic mysticism. In general, it can be said that mystical ideas and Zen Buddhist behavior have been very influential in the composition and drawing of Sepehri paintings. Also, the existence of mystical and Zen symbols of Buddhism, such as mountains, trees, etc. in Sepehri's paintings expresses Sepehri's naturalism, which is one of the mystical ideas and principles of Zen Buddhism.
Research aims:
1. The study of the influence of Zen thought and Islamic mysticism on the composition of Sohrab Sepehri's paintings.
2. A study of the symbolic aspects of the elements of nature in Sohrab Sepehri's paintings according to Zen Buddhism and Islamic mysticism.
Research questions:
1. What effect did Zen Buddhism and Islamic mysticism have on the composition of Sohrab Sepehri's paintings?
2. According to Zen thought, what are the symbolic aspects of the elements of nature in Sepehri's paintings?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic mysticism
  • Zen Buddhism
  • Painting
  • Sohrab Sepehri
امدادیان، یعقوب. (1390). روزنه ­ای به رنگ (مروری بر آثار نقاشی سهراب سپهری). تهران: انتشارات موسسه توسعه هنرهای تجسمی معاصر.
پزشکی خراسانی، محمد. (1380). "تفکر و هنر ذن". مجله هنر و معماری، شماره47، 98-86.
رفیع، مهدی. (1394). مساحت احساس (سهراب سپهری و هنر عرفانی در جهان معاصر). تهران: انتشارات نی.
زعفرانلو، عالیه؛ جعفری، آزیتا. (1383). "عرفان در شعر سهراب سپهری". نشریه پازند، شماره3، 22-12.
ژاله، بهروز. (1385). "جستاری درباره رویکردهای عرفانی سهراب سپهری". مجله مطالعات و تحقیقات ادبی، شماره 13-10، 77-61.
خدیور، هادی؛ حدیدی، سمیرا. (1389). "عرفان سهراب سپهری. مطالعات نقد ادبی (پژوهش ادبی)"،  شماره  19،  82-51.
خرقانی، محسن. (1395). بررسی تحلیلی رابطه آثار تجسمی سهراب سپهری با عرفان اسلامی و بینش زیبایی­شناختی ذن، پایان­نامه کارشناسی ارشد. غیر دولتی، دانشگاه آزاد اسلامی،  تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده هنر و معماری.
خیراله، فریبا. (1394). عرفان شرقی در اندیشه سهراب سپهری. تهران: انتشارات حکمت و عرفان.
سوزوکی، د.ت. (1378). ذن و فرهنگ ژاپنی. برگردان پاشایی، تهران: انتشارات میترا.
عابدی، کامیار. (1377). تپش سایه­دوست(در خلوت ابعاد زندگی سهراب سپهری). تهران: ناشر کامیار عابدی.
مریم, زمانی‌دارانی. (1397). صدای پای ذن با رویکرد به آثار سهراب سپهری. تهران: انتشارات جمال هنر.
نجفی پو، ا. (1391). بررسی اندیشه‌های سهراب سپهری در آثار نقّاشی او. پایان‌نامه، دولتی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری  دانشگاه هنر تهران، تهران: دانشکده هنرهای تجسمی.
واتز، آ. (1397). طریقت ذن. ترجمه هوشمند ویژه، تهران: انتشارات بهجت.
وکیلی، بهروز. ( 1379). "بررسی تاثیر آئین ذن بر اندیشه و آثار سپهری". نشریه هنرنامه، شماره7، 10-1.
Brinker, H. (1973). “Shussan Shaka in Sung and Yüan Painting”. Ars Orientalis, 21-40.
Cox, R. A. (2003). “The Zen Arts: An Anthropological Study of the Culture of Aesthetic Form in Japan”. USA: Routledge,1-272.
Fischer, N. (2012).  “Beyond Thinking: A Guide to Zen Meditation (Zen Master Dogen)”. Edited by Kazuaki Tanahashi. SHAMBHALA, Boston & London, 1-185.
Flores, R. (2008). “Buddhist Scriptures as Literature: Sacred Rhetoric and the Uses of Theory”. State University of New York Press.Albany, 1-234.
Heydari M. (2015). “Sufism Themes in the Poems of Sohrab Sepehri and Mikhail Naimeh”. CLRJ. 3 (1) ,121-142
Heriguel, O. (1971). “Zen in Archery”. Vintack Books, New Yourk, 1-116.
Juniper, A. (2003). “Wabi Sabi: The Japanese Art of Impermanence”. Rutland, Tuttle Publishing, Simultaneously published in Tokyo, Rutland, Vermont, Singapore, 1-176..
Lazer, H. (2006).  “Zen Buddhism and American Poetry: The Case of Gary Snyder”. International Journal of Education and Research Vol. 2 No. 2 February 2014, 1-12
Levinthal, D., & Rerup, C. (2006). Crossing an apparent chasm: Bridging mindfulness and less-mindful Perspectives on Organizational Learning. Organization Science. 17(4), 502-513.
Olson, C. (2000). “Zen and the Art of Postmodern Philosophy: Two Paths of Liberation from the Representational Mode of Thinking”. State Univ of New York Press, 1-347.
Panahi, S.,  & Cheraghifar, F., & Talebian, Sh. (2018). “An Investigation on Painting and Imagery in Ze”. Modern Applied Science,9, 200-208.
Park, J. Y. (2002). “Zen and Zen Philosophy of Language: A Soteriological Approach”. Dao Dao 1(2),209- 228.
Purser, R. (2013). “Zen and the Art of Organizational Maintenance”. Organizational, Aesthetics,1, 34-58.
Reynolds, E. (2009). Chinese Painting: Philosophy, Theory, and the Pursuit of Cultivation through the Dao. Independent Study Project (ISP) Collection. 805, 1-16.
Spurll GM. (2009). Zen and the art of painting. CMAJ. 181(8), 175–179.
Suzuki, Y. (2016). Sufism and Suzuki Shozan's Japanese Zen Teachings. Islam and Civilisational Renewal, 7,443-456.
Suzuki, D. T. (2010). Manual of Zen Buddhism, Oxford University Press, USA, Year: 2010, 1-84.
Suzuki, D. (1957). An Introduction to Zen Buddhism. London: Rider & Company. 1-132.
Wang, Y. (2003). Linguistic Strategies in Daoist Zhuangzi and Chan Buddhism: The Other Way of Speaking. London; New York: RoutledgeCurzon. 1-264.
Weick, K., Sutcliffe, K., & Obstfeld, D. (2008). Organizing for high reliability: processes of collective mindfulness. In A. Boin (Ed.), Crisis Management: 31-66.
Yoshizawa, K. (2009). The Religious Art of Zen Master Hakuin (trans. N. Waddell). Berkeley, CA: Counterpoint Press,1-255.