بررسی شاخصه های گرافیکی نقوش تزیینی مقابر گنبد سبز قم (با تاکید بر مقبره خواجه علی صفی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه گرافیک، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

10.22034/ias.2020.207434.1071

چکیده

از میان هنرهای سنتی، معماری اسلامی و تزیینات وابسته به آن همواره بستری مناسب برای حضور عناصر تجسمی گوناگون، به‌ویژه آرایه‌های تزیینی بوده است. آرایه­هایی که هر کدام دارای راز و رمزهایی است که هنرمند مسلمان با توجه به بنا از آن‌ها برای تزیین استفاده می‌کند. در ایران دوره اسلامی وجود آمیزه­ای از هنرهای ایرانی و اسلامی منجر به تکوین شکل نوینی از معماری گردید. دوره حکومت ایلخانان(651-736ق) یکی از ادوار مهم از نظر هنر معماری در ایران است. شماری از بناهای برجای مانده از دوره ‌ایلخانیان، همچون آرامگاه خواجه علی صفی مصداق روشنی از این غنای هنری است که به سبب برخورداری از توانمندی‌های بالقوه تصویری، می‌تواند کاربردی امروزین ‌یافته، در شاخه‌هایی از هنر معاصر همچون گرافیک، استفاده شود. مسئله­ای که اینجا مطرح می­گردد مسئله ظرفیت­های قابل انتقال ابعاد هنری این بنا به دوره جدید است. این پژوهش به روش «تاریخی-تطبیقی» و گردآوری‌ یافته‌ها در منابع کتابخانه‌‌‌ای و اسنادی و بررسی‌های میدانی صورت گرفته است. یافته­های پژوهش حاکی از این است که آرامگاه خواجه علی صفی با برخورداری از مجموعه­ای از نقوش تزیینی و آرایه­های هنری از ظریفت بالایی در انتقال مفاهیم هنری دارد. با توجه به رعایت کیفیت و سواد بصری ممتاز این نقوش، تزیینات یاد شده می‌تواند به منبع تصویری غنی برای طراحان گرافیک امروز تبدیل شود.  
اهداف پژوهش
1. مطالعه و واکاوی نقوش آرامگاه خواجه علی و ابعاد گرافیکی آن.
2. بازشناسی تزئینات آرامگاه خواجه علی صفی.
سؤالات پژوهش
1. نقوش آرامگاه خواجه علی صفی دارای چه ویژگی‌ها و سواد بصری هستند؟
2. تنوع عناصر تزیینی آرامگاه  خواجه علی صفی چگونه است؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Graphical Features of the Ornamental Patterns of the Green Dome Tombs of Qom; with Emphasis on the Tomb of Khajeh Ali Safi

نویسندگان [English]

  • Mahak Rouhina
  • Mohammad Khazaei
  • Abutorab Ahmadpanah
Department of Graphics, Faculty of Arts, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Among the traditional arts, Islamic architecture and its associated decorations has always been the perfect setting for the presence of various visual elements, particularly decorative ornaments. A number of remaining monuments from the Ilkhanid era such as the tombs of Qom's Green Dome (the tomb of Khajeh Ali Safi which is the main focus of this research) provide a clear example of this artistic richness that due to its potential visual abilities can be found in today’s art and in branches of contemporary art including graphic arts. This research is based on a "historical-comparative" method and a collection of findings based on library and documentary sources and field surveys. Firstly, a brief study of the historical background of the monument and the identification of the types of ornamentation used in the tomb, including herbal, geometric and inscriptional decorations among which the plant motifs occupy most of the ornamentation will be studied. In the following, the factors and elements of this role are discussed and their visual characteristics (rhythm, balance, symmetry, composition, unity, harmony of positive and negative space, etc.) are identified in order to understand the graphical dimensions of these motifs. Given that visual qualities and literacy are well-respected in these motifs, the above decorations can become a rich visual source for today's graphic designers.
Research objectives:
1. Identifying the variety and characteristics of the motifs of Khajeh Ali Safi's tomb.
2. Extraction of motifs and studying its graphical features which can lead to revival and reuse of motifs in today's graphic arts.
Research questions:
1. What are the features and visual literacy of the tombstone designs of Khajeh Ali Safi?
2. What is the diversity of the decorative elements of the tomb?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tombs of the Green Dome
  • Ilkhanid era
  • Plastering
  • Decorative motifs
ایتن، یوهانس. (1370). کتاب رنگ. ترجمه محمد حسین حلیمی، چاپ چهارم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بلوم، جاناتان، بلر، شیلا. (1381). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی، تهران: انتشارات سروش.
بیک ارباب، محمد تقی. (1352). تاریخ دارالایمان قم. به کوشش مدرسی طباطبائی، قم: حکمت قم.
پوپ، آرتور .آ( 1366)، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، جلد اول، ارومیه: انتشارات انزلی.
خزایی، محمد. (1387). شمسه نقش حضرت محمد در هنر اسلامی ایران، کتاب ماه هنر، شماره 120. صص 62-56.
دونالد، ویلبر. (1365). معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانی. ترجمه عبالله فریار، ج2، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
رازی، امین احمد. (بی­تا). هفت اقلیم. تصحیح و تعلیق جواد فاضل، ج2، انتشارات علی اکبر علمی (ادبیه).
شایسته­فر، مهناز. (1387). نقش مایه‌های تزیینی سفالینه‌های دوره ایلخانی موزه‌ایران باستان. کتاب ماه هنر، صص29-22.
 
صراف­زاده، رامینه؛ شایسته­فر، مهناز. (1389). تجلی اسماء مقدس در تزیینات معماری امامزادگان و مقابر  سده‌ی چهاردهم قم. مطالعات هنر اسلامی، شماره 13، صص 108-89.
عرب، کاظم. (1373). بررسی ویژگی‌های مقابر قرن 8 دروازه کاشان قم، پایان­نامه کارشناسی ارشد، رشته باستان شناسی، دانشگاه تربیت مدرس.
عرب، کاظم. (1374). نگرشی بر برج آرامگاه خواجه علی صفی،کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
عقابی، محمد مهدی. (1378). دایره­المعارف بناهای تاریخی دوره اسلامی‌ (بناهای آرامگاهی‌)،.تهران: انتشارات سوره.
کیانی، محمدیوسف. (1364). تزیینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
مدرسی طباطبائی، سید حسین. (1364). قم­نامه، قم: کتابخانه‌ آیت الله مرعشی نجفی.
معین، محمد. (1384). فرهنگ فارسی‌ (تک جلدی کامل‌)، چاپ دوم، تهران: انتشارات ساحل.
ورجاوند، پرویز. (1376). آجرکاری در دوره اسلامی. تزیینات وابسته به معماری دوره اسلامی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
مدرسی طباطبائی، سید حسین. (1352). مجله بررسی‌های تاریخی، شماره1، صص 68-25.
معماری ایران دوره اسلامی. (1366). ترجمه کرامت الله افسر، جلد اول، تهران: جهاد دانشگاهی.
هوهنه‌گر، آلفرد. (1366). نمادها و نشانه‌ها. ترجمه علی صلح جو، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.