تطبیق محتوایی و بصری ساقی نامۀ باقر خرده با ساقی نامه ها و نگارگری صفوی.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی ، دانشکده علوم انسانی ، واحد شهرکرد ، دانشگاه آزاد اسلامی ، شهرکرد ایران

10.22034/ias.2021.281758.1590

چکیده

هنر نگارگری در ایران دوره اسلامی و ادبیات ارتباط نزدیکی با یکدیگر داشته­اند. به­طوری­که آثار ادبی بزرگ همواره از مهمترین جلوه­گاه­های نمایش نگارگری بوده است. دوره صفوی(907-1135ه.ق) یکی از درخشان­ترین دوره­های نگارگری در ایران است. یکی از آثار فاخر ادبی در ایران، کتاب ساقی­نامه باقر کاشانی است،‌‌‌‌‌‌ به این دلیل که در بردارنده تعبیرات و توصیفاتی درباره ساقی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ باده‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ میخانه‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ مطرب‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ آلات و نغمات موسیقی (دف‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ نی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تار‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ رباب‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ چنگ‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ ارغنون‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ رود‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ عود‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ سرود‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ پرده‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ نوا‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ مقام) و همچنین مضامین دلچسب و شیرین عرفانی (پیر مغان‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ عارف‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ زاهد‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ دیر و‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌. ) است‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ بررسی تطبیقی ساقی­نامه مولانا محمدباقر کاشانی (خرده)‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ با ساقی­نامه­های و نگارگری عصر صفوی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ از نظر مضامین و درون ­مایه­های مشترک و سیر تاریخی آن­ها می­تواند نکات مهمی را در ارتباط با پیوستگی هنر و ادبیات مطرح سازد. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده­های منابع کتابخانه­ای انجام شده است. یافته­های پژوهش حاکی از این است که توجه به پاره­ای از مضامین و محتوای خاص ساقی­نامه­ها و مقایسه آن مضامین با‌‌‌‌‌‌ ساقی­نامه باقر خرده‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ از قبیل‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ توصیف ساقی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ شراب‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ مغنّی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ آوردن انواع آلات موسیقی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ اغتنام فرصت‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ نکوهش زمانه و اهل آن‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ اشاره به سرگذشت تاریخی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ حماسی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ عاشقانه و بیان اندیشه­های عرفانی در ساقی­­نامه کاشانی حباقر و شاعران این عصر اکتفا شده است‌‌‌‌‌‌. در نگارگری دوره صفوی نیز این مضامین دیده می­شود.
اهداف پژوهش:
1.شناخت و اهمیت ساقی­نامۀ مولانا محمدباقر خرده نسبت به ساقی­نامه­های عصر صفوی.
2.بررسی تطبیقی مضامین ساقی­نامه مولانا محمدباقر خرده با نگارگری دوره صفوی.
سؤالات پژوهش:
1.چه مضامین مشترکی میان نگارگری دوره صفوی با ساقی­نامه مولانا محمدباقر خرده وجود دارد؟
2.ابعاد، مؤلفه­ها و اشتراک­های ساقی­نامۀ باقر خرده با ساقی­نامه­های عصر صفوی چگونه است؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Contextual and Visual Adaptation of Baqer Kherdeh's Saqi Nameh with Safavid Saqi Namehs and Paintings

نویسندگان [English]

  • Abed Karimi 1
  • Asghar Rezaporian 2
1 PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Shahrekord Branch, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Shahrekord Branch, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran
چکیده [English]

The art of painting in Iran during the Islamic period and literature have been closely related to each other. As great literary works have always been one of the most central manifestations of painting. The Safavid period (1355-907 AH) is one of the most brilliant periods of painting in Iran. One of the great literary works in Iran is the book of Saqi Nameh by Baqer Kashani since it contains interpretations and descriptions about Saghi (cupbearer), Badeh (drink), taverns, music and ‌ musical instruments and melodies (including daf, ney, tar, robab, chang, arghanun, rud, aud, soroud, pardeh, nava and magham) ‌and also pleasant theological concepts (Pir-e Moghan, Aref, Zahed etc.). A comparative study of Maulana Mohammad Baqer Kashani's with Safavid's Saqi Nameh and paintings, ‌ in terms of mutual concepts and themes and their historical course can be significant opinions in relation to the harmony and congruence of art and literature. This research has been completed by descriptive and analytical methods and relying on the data of library resources. Findings of the research indicate that considering a number of the themes and specific content of the Saqi Namehs and comparing those themes with the sachets of Baqir Kherdeh, ‌such as: description of the Saqi, ‌‌‌‌‌‌drink, ‌song, the presence of musical instruments, ‌ seizing the opportunity‌‌‌‌‌‌, ‌condemning the time and its people‌‌‌‌‌‌, ‌referring to the historical history‌‌‌‌‌‌, ‌ epic values‌‌‌‌‌‌,  romance and expression of mystical thoughts are sufficient in Saqi Nameh of Baqir and the poets of this era; moreover, similar concepts can be observed in the art of the Safavid era.
Research aims:
1. Recognition and importance of Maulana Mohammad Baqir Kherdeh's Saqi Nameh compared to Safavid Saqi Namehs.
2. A comparative study of the contents of the Saqi Nameh of Maulana Mohammad Baqir Kherdeh with Safavid paintings.
Research questions:
1. What are the common themes between Safavid period painting and Maulana Mohammad Baqir Kherdeh works?
2. What are the dimensions, components and commonalities of Baqir Kherdeh's Saqi Namehs with the Safavid Saqi Namehs?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Saqi Nameh
  • Maulana Mohammad Baqer Kashani
  • Painting
  • Safavid period
آذر‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ لطف علی بیگ‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌ (1378)‌‌‌‌‌‌. آتشکده‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ امیرکبیر‌‌‌‌‌‌.
خردۀ کاشانی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ محمدباقر‌‌‌‌‌‌. (1323ه). دیوان شعر‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ مشهد:‌‌‌‌‌‌ آستان قدس‌‌‌‌‌‌.
--------------‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌ (1984)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ دیوان شعر‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ هند‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران: موزۀ سالار جنگ‌‌‌‌‌‌.
رویین، پاکباز. (1384). نقاشی ایران؛ از دیروز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.
دهخدا‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ علی اکبر‌‌‌‌‌‌. (1377)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ لغت نامه‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ موسسۀ لغت نامه دهخدا‌‌‌‌‌‌.
سیوری، راجر. (1380). ایران در عصر صفوی، ترجمه کامیز عزیزی، تهران: نشرمرکز.
شمیسا‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ سیروس‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1384)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ انواع ادبی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ فردوس‌‌‌‌‌‌.
--------------. (1384)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ کلیات سبک‌‌‌شناسی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران: میترا‌‌‌‌‌‌.
صفا ذبیح­اله‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1373)‌‌‌‌‌‌. تاریخ ادبیات در ایران‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ (ج 1/5)‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ فردوس‌‌‌‌‌‌.
-----------‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1373)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ تاریخ ادبیات ادر ایران‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ (ج 1/8) تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ فردوس‌‌‌‌‌‌.
فتوحی محمود‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1395)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ آیین نگارش مقالۀ پژوهشی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ سخن‌‌‌‌‌‌.
------------‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1390)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ سبک‌‌‌شناسی نظریه­ها رویکردها و روش­ها‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ سخن‌‌‌‌‌‌.
فخرالزمانی قزوینی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ ملا عبدالنبی‌‌‌‌‌‌. (1390)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ تذکره میخانه‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تصحیح احمد گلچین معانی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ اقبال‌‌‌‌‌‌.
کنبی، شیلا. (1389). رضاعباسی اصلاحگر سرکش. ترجمه یعقوب آژند. چاپ دوم. تهران: فرهنگستان هنر.
گلچین معانی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ احمد‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1384)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ تاریخ تذکره­های فارسی(ج1)‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌ کتابخانه سنایی‌‌‌‌‌‌.
------------------.‌‌‌‌‌‌ (1368)‌‌‌‌‌‌. تذکرۀ پیمانه‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌: کتابخانه سنایی‌‌‌‌‌‌.
 مؤتمن‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ زین­العابدین‌‌‌‌‌‌. (1346)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ شعر و ادب فارسی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ افشاری‌‌‌‌‌‌.
------------------‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1346)‌‌‌‌‌‌. گهرهای راز‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ افشاری‌‌‌‌‌‌.
میرصادقی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ ذوالقدر‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1373)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ میمنت‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ واژه نامۀ هنر‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ شاعری‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران:‌‌‌‌‌‌ مهناز‌‌‌‌‌‌.
نظامی گنجه­ای.‌‌‌‌‌‌ (1384)‌‌‌‌‌‌. کلیات‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ امیرکبیر‌‌‌‌‌‌.
نهاوندی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ عبدالباقی‌‌‌‌‌‌. (1924-1931)‌‌‌‌‌‌. «مآثر رحیمی»‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ کلکته‌‌‌‌‌‌: بی­نا.
وحیدیان کامیار‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تقی. (1390). ‌‌‌‌‌‌ بدیع از دیدگاه زیبایی‌‌‌شناسی‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ تهران‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌ انتشارات سمت‌‌‌‌‌‌.
کریمیان، حسن؛ جایز، مژگان. (1386). «ایران عصر صفوی و نمودهای آن در هنر نگارگری». هنر اسلامی، شماره7، صص88-65.
محجوب‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ محمد جعفر‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ (1339)‌‌‌‌‌‌.‌‌‌‌‌‌ سخن‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ «ساقی‌نامه‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ مغنی نامه»‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌ شماره1، صص10-1.