شهر پیامبر، تاملی بر ساختار شهر در نخستین سال های پس از اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 گروه شهرسازی، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

10.22034/ias.2021.292552.1641

چکیده

ساختار شهرها از زمان پیدایش اولین شهرها تحت تأثیر عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بوده است. با گذشت زمان این عوامل دستخوش تحول و دگرگونی­هایی شده­اند. تلاش در راستای رسیدن به الگوی مناسبی از شهر اسلامی که بتواند پاسخگوی نیازهای جامعه­ی امروز باشد، به عنوان یکی از دغدغه­های پژوهشگران حوزه­ی شهرسازی و اسلام­شناسی در دهه­های اخیر مطرح شده است. شناسایی ویژگی­های شهر اسلامی در زمان پیامبر(ص) به­عنوان بنیانگذار دین اسلام، می­تواند به شناسایی این الگو کمک شایانی کند. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده­های کتابخانه­ای انجام شده است و روش تطبیقی- تاریخی و به بررسی نمونه­هایی از شهرهای اولیه تاریخ اسلام  همچون مکه و مدینه پرداخته شده است. مطالعات پیشین نشان می­دهد، شهر در زمان پیامبر بیشتر از آنکه با اجزای کالبدی شناخته شود، با عملکرد اجزای خود خصوصاً مسجد شناخته می­شد. استفاده از شیوه تخطیط به منظور تقسیم زمین،­ روشی است که منجر به شکل­گیری اصل سلسله مراتب فضایی و قلمرو در این شهرها شده است. مسجد نیز به لحاظ عملکردی، با تبعیت از شیوه تخطیط، به­صورت سلسله مراتبی و با الگوی فضای باز برای اتفاقات و رویدادهای شهری شکل می­گیرد و در این دوران به­عنوان مهم­ترین فضای شهری عمل می­کند و البته در دوره­های بعدی  پس از پیامبر اکرم(ص) -شاهد فروکاست اهمیت مسجد به جنبه کالبدی آن هستیم.
اهداف پژوهش:
1.شناسایی ویژگی­های شهرهای اسلامی در دوران اولیه اسلام به­ویژه در زمان پیامبر(ص).
2.بازشناسی عوامل مؤثر در تکوین حیات شهری در قرن اول هجری.
سوالات پژوهش:
1.مصادیق شهرسازی در شهرهای اولیه اسلام در زمان پیامبر(ص) چه بوده­اند؟ 
2.دین اسلام چگونه بر ساختار شهر در دوره پیامبر(ص) تأثیرگذار بوده است؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The city of the Prophet, The City Structure in the Early Islamic Period

نویسندگان [English]

  • Arezoo Alikhani 1
  • Seyed Mahdi Khatami 2
1 Department of Urban Planning and Design, Faculty of Art, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Department of Urban Planning and Design, Faculty of Art, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic city
  • city of the prophet
  • takhtit
  • khitta
آذرنیوشه، عباسعلی. (1392). «جنبش شهرسازی در سده های نخستین خلافت اسلامی»، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره 11، 113.
احمدی و عارف اقوامی مقدم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اسماعیلی، مهران. (1397). «دهستان یثرب/مدینه در دوره پیامبر بر پایه شواهد و قراین سده­های نخست هجری»، تاریخ و تمدّن اسلامى، شماره 27، 3.
جان­احمدی، فاطمه؛ محمدپور، محمد. (1395). «عوامل مؤثر بر گسترش شهری فسطاط تا تأسیس قاهره»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، شمارۀ 2، 261.
جعفری، یعقوب. (1371). «نام‌های شهر مکه»، فصلنامه علمی-ترویجی میقات الحج، شماره 2؛ 222-205.
جعفریان، رسول. (1384). آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران: انتشارات معشر.
جعیط، هشام. (1372). کوفه پیدایش شهر اسلامی، ترجمه ابولحسن سروقدمقدم، مشهد: آستان قدس رضوی.
حبیبی، محسن.(1383. از شار تا شهر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حکیم، بسیم سلیم. (1383). نقش عرف در تشکیل شهر اسلامی، تاریخ شهرنشینی در اسلام، جلد دوم، ترجمه مهدی افشار، تهران: مرکز پژوهش­های فرهنگی.
حموی، یاقوت. (بی­تا). معجم­البلدان، بیروت: دارصادر.
حجتی، سید محمد باقر. (1377). «مسجد نبوی در گذر تاریخ»، مجله  میقات حج ، شماره 25 ، 137-119.
حکیم، بسیم سلیم. (1381). شهرهای عربی اسلامی، اصول شهرسازی و ساختمانی، ترجمه محمدحسین ملک.
سجادزاده، حسن؛ موسوی، سیده الهام. (1393). «ابعاد چیستی­شناسی و هستی شناسی شهر اسلامی از منظر متون اسلامی»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 16، 17-5.
کرمی، اسلام. (1395). «شریعت - شهر اسلامی»، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، شماره2، 44-25.
عرفانی, جواد؛ نویدپور, محمدرضا. (1387). «تأملی بر مفهوم شهر اسلامی در شهرهای نوبنیاد سده های آغازین اسلامی، هفت شهر، شماره 25 و 26،  72-91.
عثمان، محمد عبدالستار. (1376). مدینه اسلامی؛ ترجمه علی چراغی؛ تهران: امیرکبیر.
فراهانی, مریم؛ رفیعیان، مجتبی. (1400). «شهرسازی ایلخانی؛ "تجلی گاهِ" اولین فضاهای عمومی بزرگ مقیاس هندسی در شهرهای ایرانی- اسلامی»، دو فصلنامه علمی-پژوهشی هنر اسلامی، شماره 18، 41.
فرجام، رسول؛ سلیمانی مقدم، هادی و چاوشی، اسماعیل. (1390). «مفهوم اجتماعی شهر از منظر متون و تعالیم اسلامی». برنامه­ریزی منطقه­ای، شماره1(2)، 40-27.
مجلسی، محمد باقر. (1403). بحار الانوار، چاپ سوم، ج 39،  بیروت: موسسه الوفا.
مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. (1367). دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران.
ناصری، فرناز؛ شهبازی، مجید و ثبوتی، هومن. (1399). «باز آفرینی محلات شهر زنجان در تطبیق با شاخصه­های شهر ایرانی اسلامی (نمونه موردی محلات حسینیه و نایب آقا)»، دوفصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره 17، 40.
نجفی، سید محمد باقر. (1364). مدینه شناسی، تهران: مشعر.
نشریه، مدیر و عبدالکریمی، شهین. (1395). «عناصر بصری رویدادهای زندگی پیامبر اسلام (ص) در نگاره‌های جامع التواریخ»، دوفصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره 12، 25.
Akbar, J. (1990). “Khatta and the Territorial Structure of Early Muslim Towns”, Muqarnas,pp. 22-32.
Kubiak, W. (1987). “Al-Fustat, Its Foundation and Early Urban Development”, Cairo: American University Press, pp. 58-75.
Preziosi, D.  (1991). “The Mechanisms of Urban Meaning, in Bierman”, Abou-El-Haj, and Preziosi, Eds. “The Ottoman city and its parts: urban structure and social order”.