اقتصاد و معماری: تاثیر اوضاع اقتصادی ایران دوره قاجار بر الگوهای معماری و شهرسازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری،گروه معماری، دانشکده عمران،معماری و هنر، واحد علوم و تحقیقات،دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 استاد تمام، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.

3 دانشیار، گروه شهرسازی،دانشکده عمران،معماری و هنر، واحد علوم و تحقیقات،دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران.

10.22034/ias.2021.301956.1705

چکیده

ورود سرمایه‌داری به ایران با تغییرات گسترده در نظام اقتصادی همراه بود. در حالی که ساختار تولید کشور در اوائل دوره قاجار مبتنی بر تولید محصولات کشاورزی و صنایع دستی و صادرات آن بود، در اواخر با زوال و آسیب‌دیدگی جدی کشور را به یک واردات‌کننده بزرگ از کشورهای اروپایی و روسیه تبدیل کرد. با تعطیلی کارخانه‌های داخلی، تلاش‌ها برای درونی‌کردن سرمایه‌داری به شکست انجامید و عدم توانایی بخش خصوصی در رقابت با سرمایه‌داری خارجی منجر به سودآوری تجارت مبتنی بر واردات و رانت شد. نتیجه این اتفاقات بر معماری و شهرسازی کشور بر دو مسئله قابل مشاهده بود. یکی افزایش جمعیت شهرها و نیاز به توسعه آن‌ها که با خیابان‌کشی‌های جدید و حضور بناهایی با عملکردهای نوین همراه بود. اتفاقی که به بورس‌بازی زمین منجر شد و بر جدایی طبقات اجتماعی تاکید نمود. دوم تأثیر غیرمستقیم سرمایه‌داری خارجی که به حضور اتباع اروپایی در شهرهای ایران انجامید و به روند آشنایی ایرانیان با فرهنگ و مظاهر تمدن غربی شدت بیشتری بخشید. در این تحقیق با روش‌های تفسیری-تاریخی و استدلال منطقی به ارتباط متقابل میان وضعیت اقتصادی و تحولات معماری و شهرسازی شهرهای ایران در دوره قاجار پرداخته شده است. یافته­های پژوهش حاکی از این است که این فراگرد نه تنها بر شکل‌ شهرها و سیمای ساختمان‌ها تأثیرگذار است بلکه با مقنضیات سیاسی-اجتماعی و فرهنگی گسترده‌ای همراه شد که همین پیامدهای آن را پیچیده‌تر و تأثیرگذاری‌اش را بیشتر کرده بود.
اهداف پژوهش:

بررسی چگونگی تأثیرات شرایط اقتصادی دوره قاجار بر تحولات شهرهای ایران.

2.بازشناسی الگوهای معماری به­کار رفته تحت تأثیر  تحولات اقتصادی دوره قاجار.
سوالات پژوهش:
1.شرایط اقتصادی و  جریان‌های سرمایه­داری  دوره قاجار تا چه حد بر تحولات شهرهای ایران مؤثر بوده  است؟
2.الگوهای معماری به کار رفته در دور ه قاجار تا چه حد تحت تأثیر شرایط اقتصادی این دوره قرار داشته‌اند؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Economics and Architecture: The Impact of the Economic Situation in Qajar Iran on Architectural and Urban Planning Patterns

نویسندگان [English]

  • Elham Zamani 1
  • Sayed behshid Hosaini 2
  • Hosain Zabihi 3
1 PhD student in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Civil Engineering, Architecture and Art, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Full Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, University of Arts, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Civil Engineering, Architecture and Art, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
اتحادیه، منصوره؛ میرمحدصادق، سعید. (1384). مراسلات طهران: نامه‌های مباشر میرزاحسین‌خان مبصرالسلطنه از تهران به کاشان. تهران: کتاب سیامک.
اشرف، احمد. (1359). موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دوره قاجاریه. تهران: زمینه.
افشار اصل، مهدی؛ خسروری، محمدباقر. (1392). معماری ایران در دوره قاجار، هنر و معماری (۳۶): ۱۲۰-۱۳۸.
پویان، حسن. (1344). مترجم: مقدمه بر سازمان اقتصادی ایران اوائل قاجار. نوشته: گوین همبلی. بورس (۲۰): ۴۴-۳۷.
پیران، پرویز. (1381). شورا در ایران: نگاهی آسیب‌شناسانه. فصلنامه رفاه اجتماعی (۵): ۱۰۲-۷۱.
حبیبی، سیدمحسن. (1373). از شار تا شهر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
خانپور، آرزو؛ آشوری، محمدتقی. (1388). واردات شیشه در دوره قاجار، پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی (۱): ۳۶-۱۲
ریاضی، ابوالحسن. (1389). تأثیر تجدد بر سازمان فضایی شهر تهران در اواخر دوره قاجار، تحقیقات فرهنگی ایران (۱۱): ۱۴۸-۱۲۹.
سالور، قهرمان‌میرزا. (1374). روزنامه خاطرات عین‌السلطنه. تهران: اساطیر.
سعیدی‌نیا، حبیب‌الله. (1383). تاریخ روابط سیاسی، اقتصادی ایران و انگلیس در دوره ناصری (با تکیه بر حوزه خلیج فارس)، تاریخ روابط خارجی (۲۱): ۱۱۸-۸۹.
شاهدی، مظفر. (1390). رقابت بانک شاهنشاهی ایران با صرافان و بازرگانان ایرانی در دوره قاجار. تاریخ روابط خارجی (۴۶): ۱۵۸-۱۲۹.
شهواری، ابوالحسن. (1377). بررسی اجمالی موانع رشد تجارت و شیوه‌های معامله در دوره قاجار. مسکویه (پیش شماره ۲): ۱۰۰-۸۳.
صادقیان، نادعلی. (1389). تأملی تاریخی و حقوقی بر قراردادهای نفتی ایران در عصر قاجار. گنجینه اسناد (۷۹): ۲۱-۶.
علائی، سیروس.(1390). اولین نقشه رسمی تهران، بازگوی فرهنگ شهری ایران در سده‌ی نوزدهم ایران‌‌شناسی (۵۵): ۱۴۲-۱۲۰.
علیزاده، محمدعلی. (1388). «تأثیرات اقتصادی نظام سرمایه‌داری غرب بر نظام ایلی عشیرتی ایران از عصر قاجار تا پایان دوره پهلوی اول». بررسی‌های نوین تاریخی (۲): ۱۲۲-۱۰۵.
عیسوی، چارلز. (1362). تاریخ اقتصادی ایران، مترجم یعقوب آژند، تهران: گستره.
فدایی‌نژاد، سمیه؛ کرم‌پور، کتایون. (1396). «تحلیل اثر تغییرات کالبدی عناصر شاخص محله بر بافت عودلاجان». نشریه هنرهای زیبا (۲۸): ۷۴-۶۵.
فرهادپور، مراد. (1393). «هگل افق تفکر ماست». اطلاعات حکمت و معرفت، (۳): ۱۷-۱۱.
قبادیان، وحید؛ رضایی، محمود. (1397). «نخستین میدان مدرن شهر تهران بررسی دگرگیسی تاریخی-فضایی میدان‌های کهن تهران تا دوره مدرن». پژوهش‌های جغرافیای انسانی (۸۶): ۱۹۶-۱۷۷.
مهدیزاده، جواد. (1398). «شهر و تاریخ: دوره تکوین و شکل‌گیری تهران قدیم». جستارهای شهری(۲): ۱۳-۲۲.
نادی، زهرا و همکاران. (1396). «رشد مناسبات اربابی و تأثیر آن بر زندگی کشاورزان در دوره‌ی قاجار». فصلنامه علمی-پژوهشی پژوهش‌های تاریخی (۳۶): ۲۹۳-۲۷۷.
هادی‌نژاد، فاطمه. (1397). «اوضاع اجتماعی و اقتصادی رشت در اوایل دوره قاجار تا انقلاب مشروطه». پژوهش‌های علوم انسانی (۲۴): ۹۶-۷۳.
Foran, J. )1989(. The Concept of Dependent Development as a Key to the Political Economy of Qajar Iran (1800- 1925). Iranian studies, Vol 22 (2/3): 5-56.
Piketty, T. )2014(. Capital in the Twenty-First Century. Belknap Press: An Imprint of Harvard University Press.