تبیین الگوی شبه-فرکتال در ساختار زمینه محور بازارهای سنتی ایرانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران،ایران.

2 استاد، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 استاد، گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.22034/ias.2018.91840

چکیده

عدم تداوم ارزش­های هنر و معماری اسلامی در طراحی ساختارهای نو در بافت­های تاریخی، تهدیدی برای حیات این زمینه­های ارزشمند شهری به‌حساب می­آید. ازجمله بافت بازارهای سنتی ایرانی، محدوده­های ارزشمند ولی مسئله­داری هستند که روزبه‌روز دچار بحران­های ناشی از تراکم عملکردی-کالبدی ساختارهای جدید کنترل نشده می­شوند. این امر شناخت ویژگی­های کیفی آن‌ها، جهت ظهور میان‌افزارهای معاصر منسجم با بافت را ضروری می­سازد. در این پژوهش، باهدف تبیین زبان الگوی زمینه محور بازار سنتی به‌عنوان نمونه­ای اعلی از هنر و معماری سنتی ایرانی، ابتدا با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی به‌عنوان زیرمجموعه روش تحقیق کیفی، اطلاعات لازم در خصوص زمینه محوری بازار سنتی جمع­آوری و بر اساس مدل مستخرج از مبانی نظری پژوهش، موردبررسی قرار می­گیرد. در بخش دوم با استفاده از روش تجزیه تحلیل بصری فرکتالی، میزان تناظر مؤلفه‌های کیفی زمینه محوری اجزاء بازار سنتی و الگوی هندسه فرکتالی بازار، با تأکید بر فضاهای باز و بسته، بررسی می­شود. یافته­ها حاکی از زمینه محوری بازار سنتی در سه مقیاس شهری، محله­ای و داخلی است. تجزیه تحلیل بصری در سه مقیاس کلان، میانه و خرد، نشان­دهنده انطباق ارزش­های کیفی زمینه محوری با الگوی هندسی شبه-فرکتال، در تجلی عینی ذهنیت معنا­گرای معمار سنتی است. مقیاس­های هندسی فرکتال دربرگیرنده مقیاس­های رفتاری-عملکردی، انسجام معنایی ناشی از جهان­بینی وحدت­گرا و پویای اسلامی را متجلی می­سازند. در این میان الگوی متشابه تیمچه­ها و الگوی فضای باز سراها به‌عنوان مراکز نیرومند مقیاس میانه، اتصال و انسجام مقیاس کلان و خرد را فراهم می­آورند و متناظر با قانون توان معکوس بُعد فرکتالی، هر چه اجزا خرد مقیاس تر می­شوند بر تعدادشان افزوده می­شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explanation of Fractal-Like Geometry in Context-Oriented Structure of Persian Bazaar

نویسندگان [English]

  • Seyedeh Elham Alavi Zadeh 1
  • Seyed Gholamreza ISlami 2
  • Farah Habib 3
چکیده [English]

The lack of continuity of the values ​​of Islamic art and architecture in the design of new structures in the historical context is a limitation and threat to the life of these precious urban areas. Among these, contexts of traditional Iranian bazaar , as valuable but problematic areas  which have been subjected to the crisis of functional-physical constraints of new and uncontrolled structures, are the fields whose recognition of their qualitative features is essential for the emergence of coherent interactions with context. In this paper, therefore , aimed at explaining the language of the context-centered pattern of traditional market  as an outstanding  example of traditional Iranian art and architecture, first  the analytical-descriptive method, as the subset of the qualitative research methodology, is used to collect and analyze the necessary information.In the second part, using the visual fractal analysis method , the correlation between the context-oriented  quality components of  the traditional market elements , was examined with a fractal geometry pattern, with emphasis on open and closed spaces. The findings suggest the context-orientation of  traditional markets in urban, neighborhood and domestic scale in such a way that the visual  analysis in three macro-, medium and micro scales confirms the overlapping of quality values of context-orientation  with a fractal-likel geometric pattern  manifested  concretely in  conceptual mentality of traditional architect. Fractal geometric scales  embodying  behavioral-functional scales reflects  the semantic integration  from unified and dynamic Islamic worldview. The patterns similar to (chambers) Timcheh and pattern for open spaces  as strong centers of medium  provides the junction and integration of  macro and micro scale   and  corresponding to  law of  reverse power of  fractal dimension, the  more scalable the micro components are, the greater  they are in number.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Traditional Market
  • Contextualism
  • Historical context
  • fractal geometry
  • context Scale
منابع فارسی:

کتب:

اردلان، نادر (1390)، حس وحدت (سنت تصوف در معماری ایرانی)، تهران: انتشارات علم معمار رویال.

اسلامی، سید غلامرضا (1393)، درس گفتار مبانی نظری معماری: عینکمان را خودمان بسازیم، تهران: علم معمار.

برولین، برنت سی (1383)، معماری زمینه گرا: سازگاری ساختمان­های جدید با قدیم، ترجمه راضیه رضازاده، اصفهان: انتشارات خاک.

پاکزاد، جهانشاه (1390)، سیر اندیشه­ها در شهرسازی (3)، چاپ دوم، تهران: انتشارات آرمان­شهر.

تولایی، نوین (1386)، شکل شهر منسجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

جهاد دانشگاهی پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران (1388)، بازار ایرانی: تجربه­ای در مستندسازی بازارهای ایران، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد تهران.

حاجی قاسمی، کامبیز (1383 الف)، گنج‌نامه: دفتر دهم: بناهای بازار، بخش اول، تهران، دانشگاه شهید بهشتی: روزنه.

حاجی قاسمی، کامبیز (1383 ب)، گنج‌نامه: دفتر دهم: بناهای بازار، بخش دوم، تهران، دانشگاه شهید بهشتی: روزنه.

حبیبی، حسن، (1389)، سرگذشت بازار بزرگ تهران و بازارچه‌های پیرامونی در دویست سال اخیر، تهران: انتشارات ایران‌شناسی.

نوایی، کامبیز، حاجی قاسمی، کامبیز (1390)، خشت و خیال: شرح معماری اسلامی ایران، تهران: انتشارات سروش با همکاری دانشگاه شهید بهشتی.

سالینگاروس، نیکاس (1394)، طراحی الگوریتمی پایدار، ترجمه حامد زرین‌کمری و مریم معیری نیا، تهران: مترجمان.

فکوهی، ناصر (1391)، انسان­شناسی شهری، چاپ هشتم، تهران: نشر نی.

فلامکی، محمد منصور (1384)، سیری در تجارب مرمت شهری (از ونیز تا شیراز)، تهران: فضا.

کارمونا، متیو (1394)، مکان‌های عمومی، فضاهای شهری: ابعاد گوناگون طراحی شهری، ترجمه فریبا قرائی، تهران: انتشارات دانشگاه هنر.

گروتر، یورگ­کورت (1386)، زیبایی­شناسی در معماری، ترجمه جهانشاه پاکزاد و عبدالرضا همایون، چاپ چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

مسعود، محمد، بیگ­زاده شهرکی، حمیدرضا (1391)، بناهای میان افزا دربافت­های تاریخی، تهران: آذرخش.

مقالات:

اسلامی، سید غلامرضا و مهنوش شاهین راد (1391)، "بازشناسی اصل افقی گرایی در معماری اسلامی"، کیمیای هنر، سال اول، شماره 2، صص 41-64

اهلرز، ارکارت (1381)، "شهر در خاورمیانه اسلامی از دیدگاه یک جغرافیا دان آلمانی"، ترجمه: مهرداد وحدتی دانشمند، فصلنامه علمی ترویجی اثر، شماره 33 و 34، صص 445-452

بلیلان اصل، لیدا و دیگران (1390)،" بررسی ویژگی­های هندسی گره­ها در تزیین­های اسلامی از دیدگاه هندسه فرکتال»، فصلنامه شهر ایرانی اسلامی، دوره2، شماره 6،صص83-95

پورسراجیان، محمود، 1394،« ارزش‌های محله تاریخی و معیارهای تغییر در آن ازنظر ساکنان»، باغ نظر، شماره 35،صص39-52

حبیب، فرح(1385)، "هم­آوایی نور و رنگ در فضای شهری ایرانی"، هنرهای زیبا ، شماره27، صص 27-34

حناچی،پیروز و سمیه فدایی نژاد(1390)،"تدوین چهارچوب مفهومی حفاظت و بازآفرینی یکپارچه دریافت‌های فرهنگی-تاریخی"، هنرهای زیبا شماره 49،صص 26-15

شیرازی محمدرضا( 1388)، "زمینه گرایی و منطقه‌گرایی در معماری"، نشریه زیرساخت‌ها،شماره 8، صص50-51

عباسی، زهرا، فرح حبیب و مصطفی مختاباد امرئی(1394)،" تحلیل انگاره‌های محیطی مؤثر بر مؤلفه معنا در بازار سنتی ایرانی؛ نمونه موردی: مقایسه تطبیقی بازار سنتی کاشان و مجتمع تجاری صفویه کاشان"، نشریه مدیریت شهری، شماره 40، صص176-159

کشاورزیان، آرنگ(1383)،"بازار تهران تداوم یا دگرگونی"، گفتگو، شماره41،صص11-26

مهاجری، ناهید(1387)،"پایداری کالبدی در شهرهای سنتی ایرانی (اصل انسجام و پیچیدگی در طراحی شهری-ساختارفرکتالی)"،علوم و فنّاوری محیط زیست، دوره دهم، شماره 3،صص121-129.

میرکتولی،جعفر و دیگران(1393)، "بررسی نقش هندسه فرکتال در جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری"، آمایش جغرافیایی فضا، سال چهارم، شماره 14،صص55-82.

 منابع لاتین

Abbasi,Zahra,Habib,Farah,Mokhtabad,Mostafa,(2015),"Analysis of factors affecting the environmental ideas in the traditional sense; Case Study: Comparative traditional market and commercial complex Safavid Kashan"no40,pp159-176

Ardalan.N,Bakhtiar.L,(2011), The Sense of Unity;The Sufi Tradition in Persian Architecture, ,Elm-e-Memar, Tehran.

Bovill.C,(2000),"Fractal Geometry as Design Aid", Journal for Geometry and Graphics ,Volume 4,No.1,pp71-78

Balilan Asl,Lida and others,(2011)"Investigation of the geometric properties of Girih in Islamic Decoration in terms of Fractal Geometry", Iranian Islamic city Quarterly, vol2,no6,pp445-452

Brolin.B.C,(2007),Architecture in Context,Fitting New Buildings with Old, Translated By: Razieh Rezazadeh, Khak, Isfahan.

Carmona,Matthew ,(2016), Public Places Urban Spaces, Translated by: Fariba Gharaii,Honar University, Tehran.

Capon, D. S.,(1999),Architectural Theory – Volume 2: Le Corbusier`s Legacy, John Wiley & Sons

Ehlerz,Erkart,(2002),"City in Islamic Middle East from viewpoint of German Geographer",Translated by: Mehrdad Vahdati Daneshmand, ,Athar,vol23,issue33and34,pp 452-455

Fakouhi.N ,(2012),Urban Anthropology, Eighth Edition, Nashr-e Ney, Tehran.

Grutter,Jorg Kurt( ,Aesthetics in Architecture,Translated by:Jahanshah Pakzad, Abd-al-reza Homayoon, Forth Edition, Tehran: Shahid Beheshti University.

Gültekin Çizgen , (2012), "Rethinking The Role of Context and Contextualism in Architecture and Design", Approval of the Institute of Graduate Studies and Research

Haji Qassemi.K,(2004), Ghanjnameh,Vol10,Bazaar Buildings,Par1, Shahid Beheshti University, Rozaneh, Tehran.

Haji Qassemi.K ,(2004), Ghanjnameh,Vol10,Bazaar Buildings,Par2, Shahid Beheshti University, Rozaneh, Tehran.

Habib,Farh,(2006),"Phonetic of Light and Colour in Iranian Urban Space", Honar-Ha-Ye-Ziba,no49.pp27-34

Hanachi,Pirooz,Fadaei Nezhad,Somayeh,(2011),"A Conceptual Framework for Integrated Conservation and Regeneration in Historical Contexts",Honar-Ha-Ye-Ziba,no49.pp15-26

Islami,Seyyed,Gholamreza,ShahinRad,Mahnoosh,(2012),"The Principles of Horizontality in Islamic Architecture", Kimiya-Ye-Honar,vol1,issue2,pp41-64

Islami.S.GH ,(2013), Lessons of Architectural Theory (Let us Make our own Glasses), Elm-e-Memar, Tehran.

Keshavarzian, Arang,(2001),"Tehran Bazaar:Change or Continuity",Goftogu,no41,pp---

Masoud.M,Beigzadeh.H.R ,(2012),Infill Buildings in Historical Urban Textures;Principles&Criteria, Azarakhsh, Tehran.

Mirkatouli,Ja'far,Bargahi,Reza, Aghili,seyedeh Zahra,(2014),Explanation of fractal Geometry in Geography and Urban management, Geographical Planning of Space Quarterly.vol4,issue14,pp55-82

Mohajeri,Nahid,(2008), "Physical Sustainability in Traditional Iranian Cities( Principle of Coherence and Complexity in Urban Planning-Fractal Structure), Journal of Environmental Science and Technology, vol10,issue3,pp121-130

Nava' i. K, Haji Qassemi.K, (2011), Khesht-o Khial;An Interpretation of Iranian Islamic Architecture, Soroush with Corporation of Shahid Beheshti University Publication, Tehran.

Pakzad.J, (2011), An Intelectual History of Urbanism(3).From Space to Place, Second Edition, Armanshahr,Tehran.

Poursarrjian,Mahmoud,(2015),"Values of Historical Neighborhood and Criteria of ChangeAccording to Residents",Bagh-E Nazar,vol12,issue 35,pp39-52

Sala.N,2003,"Fractal Geometry and Self-similarity In Architecture:An Overview Across The Centuries", ISAMa-BRIDGES,pp235-244

Salingaros. Nikos A,(1999A), "Architecture,Patterns,Mathematics",Nexus Network Journal,vol1,no2,pp

Shirazi,MohammadReza,(2009),"Contextualism and Regionalism in Architecture",Infrastructure Engineering,no8,pp50-51

Shishin.M.Y, Aldeen  Ismail.KH.j,( 2016), "A Method of Compositional Fractal Analysis and its Aplication in Islamic Architectural Ensembles", IEJME-Mathematics Education, Vol.11,No.5, 1087-1100

Stokols , D. & I. Altman , (1987 ), Handbook of Environmental Psychology , New York , john Wiley & Sons.

Salingaros. Nikos A,(2015), Algorithmic Sustainable Design:Twelve Lectures On Architecture, Translated by H.Zarrinkamari and M.Moayery Nia, First Edition,Motarjeman, Tehran.

Tavallaei.N, (2007),Integrated Urban Form, First Edition, Amir Kabir, Tehran.

Wen.k.c,K.Y.U,(2005),"An Analytic Study of Architecture Design Style by Fractal Dimention Method", ISARC,Italy

Zappulla.C,(2008), "Connections Between Architectural Design and Mathematical Patterns,

منابع اینترنتی:

  1. سالینگاروس، نیکوس ا و ویکتور پادرن(.1999 .ب). اکولوژی و درک فرکتالی در معماری نوین، ترجمه شادی پاکزاد، فصلنامه‌ی مبانی نظری، هنر و معماری خانهwww.archi-classic.ir
  2. سالینگاروس،نیکاس(2000)،"ساختار زبان الگو"، ترجمه سعید زرین مهر
www.zeta.math.utsa.edu.structurepattern-fars