مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

فضای‌تهی؛ محل تجلی و ادراک معنا در معماری اسلامی (بررسی تأثیرگذاری فضاهای‌تهی بر روی مخاطب، مبتنی بر آرای ملاصدرا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی گروه معماری، گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ias.2021.259921.1447
چکیده
فضاهای‌ تهی دارای هویتی فعال و قدرتمند در معماری است. فضاهای ‌تهی با خالی‌کردن خود از ماده، زمینۀ تجلی معنا را فراهم می‌سازد و ادراک معنا بر روی مخاطب تأثیر می‌گذارد. ملاصدرا ماده را عجین با عدم می‌داند، که ادراک حسی را شامل می‌شود. وی حواس را در عیان‌ساختن واقعیت خارجی ناتوان می‌داند. درواقع، ارج به فضاهای‌تهی، ارج به غیرماده است. در این ساحت است که می‌توان تفکرات ملاصدرا را در باب ادراک با مباحث معماری انطباق داد. این پژوهش از نوع کیفی و بین‌رشته‌ای ا‌ست که با روش تطبیقی-تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعات اسنادی انجام شده ‌است. نتایج حاکی از این است که فضاهای ‌تهی محل تجلی معانیست و می‌تواند بر مخاطب خود تأثیر بگذارد. با تطبیق دیدگاه­های ادراکی ملاصدرا با معانی موجود در فضای‌‌ تهی، درمی‌یابیم که فضای‌ تهی به دلیل مجردبودن از ماده، امکان بروز معانی و ادراک را فراهم می‌کند؛ که به‌صورت ناخودآگاه (ضمنی) و خودآگاه (صریح) بر مخاطب تأثیر می‌گذارد. در نظر ملاصدرا سیر در فضاهای ‌تهی مانند نوعی حرکت از ظاهر تا باطن می‌ماند که مخاطب متوجه نوعی ادراک ضمنی‌ است و وی را  به سمت معنا (کمال) است، هدایت می‌کند.
 
اهداف پژوهش:

تبیین جایگاه معنایی فضاهای ‌تهی در معماری و نحوه تأثیرات‌گذاریش بر مخاطب.
پیوند و انطباق آرای فلسفی ملاصدرا در باب ادراک، با ادراک معنا در فضاهای ‌تهی معماری.

سؤالات پژوهش:

تأثیرات معنایی فضاهای‌ تهی بر روی مخاطب چگونه است؟
دیدگاه فلسفی ملاصدرا در باب ادراک، به چه نحوی با درک معنا در فضای ‌تهی قابل انطباق است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Void Space; The Locus of Manifestation and Perception of Meaning in Islamic Architecture(Examining the Influence of Void Spaces on the Audience, Based on the Views of Mulla Sadra)

نویسندگان English

Mahdi Baniasadi Baghmirani 1
Seyed Behshid Hosseini 2
Azadeh Shahcheraghi 3
1 PhD Student in Architecture, Department of Architecture, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, University of Art, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Architecture, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Void spaces possess an active and powerful identity in architecture. Void spaces, by emptying themselves of matter, provide the ground for the manifestation of meaning, and the perception of meaning influences the audience. Mulla Sadra considers matter intertwined with non-existence, which includes sensory perception. He considers the senses incapable of revealing external reality. In fact, reverence for void spaces is reverence for the non-material. It is in this realm that Mulla Sadra's thoughts on perception can be aligned with architectural discussions. This research is qualitative and interdisciplinary, conducted using a comparative-analytical method and utilizing documentary studies. The results indicate that void spaces are the locus of the manifestation of meanings and can influence their audience. By comparing Mulla Sadra's perceptual perspectives with the meanings present in void space, we find that void space, due to its abstraction from matter, enables the emergence of meanings and perception; which influences the audience both unconsciously (implicitly) and consciously (explicitly). In Mulla Sadra's view, traversing void spaces is like a kind of movement from the apparent to the inward, where the audience becomes aware of a kind of implicit perception, guiding them towards meaning (perfection).
Research Objectives:


Explaining the semantic status of void spaces in architecture and how they exert influence on the audience.


Linking and aligning Mulla Sadra's philosophical views on perception with the perception of meaning in architectural void spaces.


Research Questions:


What are the semantic influences of void spaces on the audience?


How can Mulla Sadra's philosophical view on perception be aligned with the understanding of meaning in void space?

کلیدواژه‌ها English

Void Space
Mulla Sadra
Perception
Meaning
Conscious and Unconscious Influence
قرآن کریم
آشتیانی، سید جلال‌الدین. (1344). شرح مقدمه‌ قیصری. مقدمه‌ای از هانری کربن و سید حسین نصر، مشهد: انتشارات باستان.
آصفی، مازیار؛ شجاری، مرتضی و سلخی‌خسرقی، صفا. (1396). «حرکت تکاملی نفس آدمی در فضای مسجد برمبنای آرای ملاصدرا (نمونه موردی: مسجد کبود تبریز)». کیمیای هنر، شماره 22، 75.
احمدی، فرهاد. (1393). فصل و وصل در معماری سنتی ایرانی. مجموعه مقالات تفسیر اثر هنری، تهران: فرهنگستان هنر.
اخوان‌الصفاء. (1370). رسایل اخوان‌الصفاء و خلان الوفاء، المجلد الاول، فهرست الرسائل، بیروت: انتشارات الدار الاسلامیه.
اسلامی، سید غلامرضا؛ شاهین راد، مهنوش. (1393). بازشناسی اصل افق‌گرایی در معماری اسلامی. مجموعه مقالات تفسیر اثر هنری، تهران: فرهنگستان هنر.
امینی، مهدی. (1394). «ادراک حسی زیبایی از دیدگاه ملاصدرا و تبیین آن به‌عنوان معقول ثانی فلسفی». کیمیای هنر، شماره 15، 83.
بدیعی، ناهید. (1381). جداره‌ها حریم وصل، رساله دکتری رشته معماری، استاد راهنما مهدی حجت، دانشگاه تهران.
بلخاری، حسن. (1384). تجلی نور و رنگ در هنرهای ایرانی-اسلامی. تهران: انتشارات سوره مهر.
بمانیان، محمدرضا و عظیمی، سیده فاطمه. (1389). «انعکاس معانی منبعث از جهان‌بینی اسلامی در طراحی معماری». مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، شماره 2، 39.
بمانیان، محمدرضا. (1386). «بررسی نقش خدامحوری در معماری مسلمانان». نشریه بین‌المللی علوم مهندسی، شماره 5، 37.
پورجعفر، محمدرضا. (1386). هنر و معماری از منظر شرق و غرب، اندیش‌نامه: مجموعه مقالات میان‌رشته‌ای شهر و معماری. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
رئیس‌‌زاده، مهناز. (1383). بیهوده سخن: ده مقاله در زیباشناسی و هنر معماری، تهران: نشر مولی.
رئیس‌سمیعی، محمدمهدی. (1381). تأویل و کاربرد نظریه مراتب وجود در معماری، مجموعه مقالات حکمت متعالیه و فلسفه معاصر جهان. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
رهنورد، زهرا. (1389) حکمت هنر اسلامی. چاپ ششم، تهران: انتشارات سمت.
چرخچیان، مریم. (1398). «تداعی‌های ذهنی در شناخت شاخصه‌های معماری اسلامی». مطالعات هنر اسلامی، شماره 35.
حجت، مهدی. (1377). «ادراک فضا، مجله رواق». شماره 1، سازمان صدا و سیما، تهران، 17.
شجاری، مرتضی. (1388). انسان‌شناسی در عرفان و حکمت متعالیه. تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
صادق احمدی، مهدی. (1393). بنای محبوب. رواق‌نظر؛ ده مقاله در معماری، تهران: مؤسسه تألیف ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
صنعتی، سیده. (1393). حیاط، تقدیر نساخته‌ها، رواق‌ نظر؛ ده مقاله در معماری. تهران: مؤسسه تألیف ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
طهوری، نیر. (1388). اصفهان: شهر زمردین، مجموعه مقالات حکمی هنری. به کوشش محمدجواد صافیان، تهران: فرهنگستان ‌هنر.
طهوری، نیر. (1392). ملکوت آیینه‌ها، مجموعه مقالات در حکمت اسلامی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ظفرنوایی، خسرو. (1396). «بررسی مفهوم عرفانی فضای ‌تهی در معماری اسلامی ایرانی». مطالعات هنر اسلامی، شماره 27، 57.
عبودیت، عبدالرسول. (1386). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. تهران: انتشارات سمت.
مددپور، محمدرضا. (1374). تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
معمارزاده، محمد. (1386). تصویر و تجسم عرفان در هنرهای اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه الزهرا (س).
معماریان، غلامحسین. (1386). مروری بر تفسیر معنایی معماری ایرانی به‌وسیله دانشمندان علوم انسانی، اندیش‌نامه: مجموعه مقالات میان‌رشته‌ای شهر و معماری، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم. (1981م). الحکمه المتعالیه (اسفار اربعه). جلد1، 3، 4، 6، 7، بیروت: داراحیاء التراث ‌العربی.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم. (1341). عرشیه. تصحیح و ترجمه غلامحسین آهنی، تهران: نشر مولی.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم. (1375). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تصحیح حامد ناجی اصفهانی، تهران: نشر حکمت.
مافی‌تبار، آمنه؛ کاتب، فاطمه و حسامی، منصور. (1397). «خوانش تصویر از منظر تعامل ذهنیت و عینیت در ادراک دیداری (مورد مطالعاتی: دو تخته پارچه‌ عصر قاجار)». کیمیای هنر، شماره 27، 23.
محبوبی، قربان؛ مختاباد امرئی، مصطفی و عطار عباسی، مصطفی. (1395). «بازشناخت هست‌مندی همزیستی درون و بیرون معماری مساجد ایران (با تأکید بر روش فازی)». کیمیای هنر، شماره 21، 57.
مومنی، ناصر. (1390). «ارزیابی رویکرد صدرایی و اشراقی به فرآیند دیدن». جاویدان خرد، شماره 18، 57.
میرمیران، سید هادی. (1378). «جریانی نو در معماری ایران». مجله معماری و شهرسازی، شماره 51 و50، 40.
منتظرالقائم، اصغر؛ حافظ فرقان، زهرا. (1396). تبیین معانی نمادین عناصر معماری اسلامی عصر صفوی: آثار میدان نقش‌جهان اصفهان، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
ندیمی، هادی. (1386). کلک دوست، ده مقاله در هنر و معماری. اصفهان: سازمان فرهنگی هنری شهرداری.
ندیمی، هادی. (1393). رواق نظر؛ ده مقاله در معماری. تهران: مؤسسه تألیف ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
نصر، سیدحسین. (1375). هنر و معنویت اسلامی. ترجمه‌: رحیک قاسمیان، تهران: انتشارات سوره، دفتر مطالعات هنر دینی.
نصر، سیدحسین. (1382). سه حکیم مسلمان. ترجمه‌: احمد آرام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نقی‌زاده، محمد. (1379). «ویژگی‌های کیفی مسکن‌ مطلوب (مبانی طراحی و روش‌های تحصیل آن)». مجله‌ صفه، شماره 31، 90.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1384). مبانی هنر دینی در فرهنگ اسلامی. جلد اول (مبانی و نظام فکری)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1392). تعاملی ادراکی انسان با ایده‌‌های فضایی_هندسی در معماری. تهران: انتشارات امیرکبیر.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1395). برداشتی از حکمت اسلامی در هنر و معماری. تهران: نشر کتاب فکرنو.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1397). حکمت اسلامی در فرآیندهای هنری و معماری، مجموعه مقالات مشترک2. قزوین: انتشارات جهاد دانشگاهی قزوین.
ورکشی، حمیدرضا؛ رضانیا، حمیدرضا. (1390). «تبیین ارزش شناخت صدرایی با نقد دیوید هیوم». جاویدان خرد، شماره 19، 111.
وکیلی، هادی. (1383). «عرفان و تفکر فازی». دو فصلنامه فلسفه تحلیلی، شماره 2، دانشگاه ‌آزاد اسلامی ‌واحد علوم و تحقیقات، تهران، 151.
Barthes, R. (1982). L Obvie et L obtus, Paris.
Eco, U. (1968). Function and sign: semiotics in architecture, in the city and the sign: An Introduction to Urban Semiotics, Gottdiener, m. and Lagopoulos, A. New York: Columbia University press.
Morris, C.W. (1971). Writings on the General Theory, of Signs, Mouton: Den Haag.
Nacipoglu, Guelru, Al-Asad, M. (1995). The Topkapi scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture,Santa Monica: Getty Center for the History of Art and Humanies.
Pariser, David A. (1979). Two Methods of Teaching Drawing Skills, Studi Studies in Art Education, Number  Three, 30-42.