مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

مقایسه و تحلیل سبک شناسی دو سطح فکری و ادبی در تحمیدیّه های حدیقۀ سنایی و منطق الطیّرعطّار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید اکبرپور 1
مسعود روحانی 2
علی اکبر باقری خلیلی 3
سیاوش حق جو 2
1 گروه ادبیات عرفانی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
3 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
10.22034/ias.2021.261917.1467
چکیده
حدیقۀ سنایی اثری پیشرو در منظومه‌سرایی ادب فارسی است و به‌دنبال آن منطق‌الطّیر نقش مکمل را  برعهده دارد. با این وجود، از جهاتی با حدیقه متفاوت است و سبک شخصی خود را داراست. این پژوهش به‌دنبال مطالعه و بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های فکری و ادبی دو تحمیدیۀ مهم ادب عرفانی (حدیقه و منطق‌الطّیر) به‌منظور درک دقیق‌تر آرا و اندیشه‌های دو نگارندۀ آن‌هاست. همچنین کشف عناصر زیبایی‌شناسی ادبی و هنری آن‌ها در نحوۀ پردازش اندیشه‌های عرفانی در تحمیدیّه‌های‌شان مدنظر است. در تحقیق پیش رو دو سطح فکری و ادبیّ دو تحمیدیّه براساس دیدگاه ساخت‌گرایان مورد بررسی قرار می‌گیرد. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد، مَنِشِ عرفانی سنایی خردمدارانه‌تر و محتاطانه‌تر از عطّار است و عناصر ادب تعلیمی در حدیقۀ او غالب‌تر است.در مقابل، مَنِشِ عرفانی عطّار، شورانگیزتر و بیقرارانه‌تر است و عناصر هیجانات عاشقانه به همین دلیل در شعر او بیشتر دیده می‌شود. در حدیقه، خردِ اجتماعی بازرتر است و در منطق‌الطّیر، عشق و فردیّت تظاهری بیشتر دارد. تفاوت‌های موجود به‌دلیل اندیشۀ مسلّط توحید عرفانی بر آن‌ها، به وحدت عقیده‌شان آسیب نمی‌زند.
اهداف پژوهش:

شناخت سطح فکری و ادبی تحمیدیّه‌های دو اثر بزرگ عرفانی.
شناخت دلایل تفاوت‌های موجود فکری و ادبی دو تحمیدیّه حدیقه و منطق‌الطیر.

سؤالات پژوهش:

خردورزی سنایی در تحمیدیّه، مرهون چیست؟
عطار در مقابل الگوی خردورزی اجتماعی سنایی، چه الگویی را ارائه می‌کند؟
کلیدواژه‌ها
تحمیدیه
سبک‌شناسی
حدیقه
منطق‌الطیر

عنوان مقاله English

A Comparative Stylistic Analysis of the Intellectual and Literary Dimensions in the Tahmidiyyas of Sanāʾī’s Hadīqat al-Ḥaqīqa and ʿAṭṭār’s Manṭiq al-Ṭayr

نویسندگان English

Hamid Akbarpour 1
Masood Rohani 2
Aliakbar BagheriKhalili 3
Siavash Haghjoo 2
1 Department of Mystical Literature, Mazandaran University, Mazandaran, Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Mazandaran University, Mazandaran, Iran.
3 Professor, Department of Persian Language and Literature, Mazandaran University, Mazandaran, Iran.
چکیده English

Sanāʾī’s Hadīqat al-Ḥaqīqa is a pioneering work in Persian mystical poetry, followed by ʿAṭṭār’s Manṭiq al-Ṭayr, which serves as its complement. However, the latter differs in certain aspects, exhibiting its own distinct style. This study examines the intellectual and literary similarities and differences between the two tahmidiyyas (introductory praise sections) in these key Sufi texts, aiming to elucidate the authors’ respective perspectives and thoughts. Additionally, it explores their literary and artistic aesthetics in articulating mystical ideas within their tahmidiyyas. Adopting a structuralist approach, the research analyzes the intellectual and literary dimensions of both tahmidiyyas. The findings reveal that Sanāʾī’s mystical temperament is more rational and cautious, with didactic elements dominating his Hadīqa, whereas ʿAṭṭār’s mysticism is more impassioned and restless, marked by a greater emphasis on romantic fervor in his poetry. In Hadīqa, social wisdom is more pronounced, while Manṭiq al-Ṭayr foregrounds love and individuality. Despite these differences, their shared adherence to mystical monotheism (tawḥīd) ensures a fundamental unity in their theological outlook.
Research Objectives:

To examine the intellectual and literary dimensions of the tahmidiyyas in these two major Sufi works.
To identify the reasons behind the intellectual and stylistic differences between the tahmidiyyas of Hadīqa and Manṭiq al-Ṭayr.

Research Questions:

What accounts for Sanāʾī’s rational approach in his tahmidiyya?
How does ʿAṭṭār’s model differ from Sanāʾī’s paradigm of socially oriented wisdom?

کلیدواژه‌ها English

Tahmidiyya
Stylistics
Hadīqat al-Ḥaqīqa
Manṭiq al-Ṭayr
اردشیرزاده، امیر محمّد و نیّری، محمدیوسف. (1398). «بازتاب سبک‌شناسی اعلام منطق‌الطّیر عطّار و طبقه‌بندی آن‌ها». فصل‌نامۀ تخصصی بهار ادب، شمارۀ چهارم، پیاپی 46، .205-224
اسپرهم، داود و چمنی نمینی، زهرا. (1393). «مقایسۀ محتوایی مرصادالعباد نجم‌الدّین رازی و حدیقه‌الحقیقۀ سنایی غزنوی». کهن‌نامۀ ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شمارۀ چهارم، 25-1.
امیر عبیدی‌نیا، محمد و دلائی میلان، علی. (1388). «بررسی تقابل‌های دوگانه در ساختار حدیقۀ سنایی». فصل‌نامۀ علمی -پژوهشی (پژوهش زبان و ادبیات فارسی)، شمارۀ سیزدهم، 42-25.
ایزوتسو، توشیهیکو. (1383). آفرینش، وجود و زمان. مترجم: مهدی سررشته‌داری، تهران: انتشارات مهراندیش.
بساک، حسن. (1399). «سبک‌شناسی دیباچه‌ها و تحمیدیه‌های متون نثر سبک عراقی». ماهنامۀ تخصص سبک‌شناسی». نظم و نثر فارسی (بهار ادب) علمی، شمارۀ دوم،  48.
بهنام‌فر، محمد. (1388). «تحلیل ساختار و سبک مکاتیب سنایی». دو فصل نامۀ علمی- پژوهشی ادبیات عرفانی دانشگاه الزّهرا(س)، شمارۀ 1، 31-1.
حسن‌نژاد، شیخ محمد آزاده و ابراهیمی، مختار. ( 2016). «بررسی و تحلیل سبک‌شناسی عناصر موسقیایی در حدیقۀ سنایی». ارائه شده در international conference on literature and linguistics
زکزّازی، میرجلال‌الدّین. (1370). زیباشناسی سخن پارسی معانی. تهران: نشر مرکز.
------------------.  (1371) زیباشناسی سخن پارسی، بدیع. چاپ دوم، تهران: نشر مرکز.
درّی، زهرا. (1387). شرح دشواری‌هایی از حدیقه‌الحقیقۀ سنایی. چاپ دوم، تهران: انتشارات زوّار.
ذوالفقاری، محسن؛ موسوی، زهرا و خسروی، علی. (1397). «بررسی فرمالیستی شعر ارغوان از هوشنگ ابتهاج در سه حوزۀ زبان». موسیقی و زیباشناسی، شمارۀ 3، 13-48.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدودبن‌آدم. (1368). حدیقه‌الحقیقه و شریعه‌الطریقه. تصحیح و تحشیه: محمدتقی مدرس رضوی، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1392). درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی. تهران: انتشارات سخن.
--------------------- . (1396). رستاخیز کلمات، درس گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبی صورتگرایان روس. چاپ چهارم، تهران: انتشارت سخن.
--------------------.  (1376). موسیقی شعر. چاپ پنجم، تهران: مؤسسۀ انتشارات آگاه.
شمیسا، سیروس. (1389). انواع ادبی. چاپ چهارم، تهران: نشر میترا.
-------------.  (1378). بیان و معانی. چاپ چهارم، تهران: انتشارات فردوس.
-------------.  (1375). فرهنگ تلمیحات. چاپ پنجم، تهران: انتشارات فردوسی.
-------------.  (1373). گزیدۀ منطق‌الطّیر (انتخاب و شرح). تهران: نشر قطره.
--------------.  (1380). کلیّات سبک‌شناسی. چاپ ششم، تهران: انتشارات فردوس.
---------------.  (1374). معانی. چاپ سوم، تهران: میترا.
طغیانی اسفرجانی، اسحاق. (1376). «ویژگی‌های سبک حدیقۀ سنایی». مجلۀ پژوهشی دانشگاه اصفهان (علوم انسانی)، جلد هشتم، شماره‌های 1و2، 32-38.
عطّار نیشابوری، شیخ فریدالدین. (1378). منطق‌الطّیر( مقامات طیور). به اهتمام سیدصادق گوهرین، چاپ پانزدهم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
محی‌الدّین الهی قمشه‌ای،حسین. (1373). گزیدۀ منطق‌الطّیر (هفت شهر عشق). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مدرس رضوی، محمدتقی. (بی‌تا). تعلیقات حدیق‌الحقیقه. تهران: مؤسسۀ مطبوعات علمی.
موسی‌زاده، معصومه؛ محمدزاده، مریم و صادق‌نژاد، رامین. (1398). «گونه‌های طنز تمثیلی در حدیقۀ سنایی». فصل‌نامۀ تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد اسلامی-واحد بوشهر، شمارۀ 41،  104-88.
نورگارد، نینا؛ بوسه، بئاتریکس و مونتورو، روسیو. (1394). فرهنگ سبک‌شناسی. مترجمان: احمد رضایی جمکرانی و مسعود فرهمندفر، تهران: انتشارات مروارید.
وحیدیان کامیار، تقی. (1367). وزن و قافیۀ شعر فارسی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ولک، رنه و وارن، آوستن. (1382). نظریۀ ادبیات. مترجم: ضیاء موحد و پرویز مهاجر، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
یاحقی، محمدجعفر. (1369). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: انتشارات سروش.