مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

مطالعه‌ی مقایسه‌ای نقوش کتیبه‌ای بنایی سردر مدارس تاریخی شهر اصفهان در گستره‌ مضامین نهفته و مکان قرارگیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران
10.22034/ias.2022.229838.1243
چکیده
در سردر­ بناهای تاریخی به‌ویژه مساجد و مدارس، عموماً مفاهیم مختلف به دو صورت نمادین و نوشتاری مورد استفاده قرار می­گرفت. شکل­های نمادین، گره­ها و نقوش هستند و نوشتاری از خطوط گوناگون استفاده کرده­اند که یکی از پرکاربردترین آن، خطوط بنایی است. بررسی پژوهش­های تاریخ معماری مدارس شهر اصفهان نشان می­دهد، کم‌تر به بررسی ویژگی­های خطوط بنایی در معماری مدارس پرداخته شده­است. گسترۀ مضامین نهفته و مکان قرارگیری، عرصه­ای است برای دسته­بندی ویژگی­های نقوش کتیبه­های بنایی سردر مدارس تاریخی شهر اصفهان که شباهت­ها و تفاوت­های آن را آشکار می­سازد. این پژوهش، از لحاظ هدف بنیادین است و از بُعد زمان، گذشته­نگر است. شیوۀ مطالعه نیز، تاریخی- تحلیلی با رویکرد مقایسه­ای است و به‌گونۀ ترکیبی کمی و کیفی است. در گام نخست، با مشاهدات میدانی، از۲۳ نمونه موجود مدارس تاریخی شهر اصفهان، پنج نمونه به‌صورت هدفمند که در سردر آن­ها تزیینات کتیبه‌ای با خطوط بنایی به­کار رفته، انتخاب شده­است. یافته­اندوزی این پژوهش، مبتنی بر منابع اسنادی و مطالعات میدانی است. تهیه عکس از کتیبه­های بنایی و ترسیم آن­ها با نرم­افزار دوبُعدی AutoCAD و سه بُعدی 3ds Max است. درنهایت، نمونه­ها براساس پنج فاکتور (مکان قرارگیری کتیبه­ها، فرم زمینه، مضامین به­کار رفته، نوع خطوط مورد استفاده و میزان سطح اختصاص داده شده به این تزئین) مورد مقایسه قرار گرفته­اند. نتایج تحلیل­ها، آشکار ساخت که وجوه مشترک و افتراق آشکاری در جنبه­های مضامین نهفته و مکان قرارگیری کتیبه­های بنایی سردر مدارس تاریخی شهر اصفهان می­توان مشاهده­کرد. عمده­ترین ویژگی­های شاخص در جنبه­های شکل­گیری و مضامین آن، مکان قرارگیری، نوع خطوط مورد استفاده و میزان سطح اختصاص داده شده به این تزئین است.
اهداف پژوهش:

بررسی ویژگی­های نقوش بنایی به­کار رفته در حوزۀ مضامین نهفته در مدارس تاریخی شهر اصفهان.
بررسی مکان قرارگیری کتیبه‌های بنایی سردر مدارس تاریخی شهر اصفهان.

سؤالات پژوهش:

زمینه­های نقوش کتیبه بنایی پرتکرار در کتیبه‌های بنایی سردر مدارس تاریخی شهر اصفهان کدام‌اند؟
آیا شباهت خاصی از لحاظ نسبت سطح اختصاص داده شده به کتیبه خطوط بنایی در سردر مدارس وجود دارد؟

 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Comparative Study of Inscriptional Patterns on the Portals of Historical Schools in Isfahan: Themes and Placement

نویسندگان English

Narges Loghmani
Nima Valibeig
Hamed Mazaherian
Department of Architecture, Shahrekord Branch, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran
چکیده English

The portals of historical buildings, especially mosques and schools, often feature diverse symbolic and textual elements. Symbolic forms include geometric patterns and motifs, while textual elements employ various scripts, with banna'i (architectural) script being among the most commonly used. A review of studies on the architectural history of schools in Isfahan reveals limited attention to the characteristics of banna'i scripts in school architecture. This study focuses on the thematic content and placement of inscriptional patterns on the portals of historical schools in Isfahan, aiming to classify their features and highlight similarities and differences. The research is fundamental in purpose and retrospective in nature, employing a historical-analytical method with a comparative approach, combining quantitative and qualitative analyses.
Initially, field observations identified 23 historical schools in Isfahan, from which five were purposefully selected for their use of banna'i script decorations on their portals. Data collection involved both archival sources and field studies, including photographing the inscriptions and rendering them in 2D (AutoCAD) and 3D (3ds Max) software. The selected samples were compared based on five factors: inscription placement, background form, thematic content, script type, and the surface area allocated to decoration. The analysis revealed significant similarities and differences in the thematic content and placement of banna'i inscriptions on the portals of historical schools in Isfahan. Key distinguishing features include their formation themes, placement, script types used, and the extent of surface area dedicated to these decorations.
Research Objectives:

To examine the characteristics of banna'i motifs used in the thematic content of historical schools in Isfahan.
To analyze the placement of banna'i inscriptions on the portals of these schools.

Research Questions:

What are the recurring motifs in banna'i inscriptions on the portals of historical schools in Isfahan?
Are there notable similarities in the surface area proportions allocated to banna'i inscriptions across these portals?

کلیدواژه‌ها English

Inscriptional Art
Historical Schools of Isfahan
Banna'i Script
Kufic Script
ایمانی، علی. (۱۳۸۵). سیر خط کوفی در ایران. تهران: زوار.
بلر، شیلا. (1394). نخستین کتیبه­ها در معماری دوران اسلامی ایران زمین. ترجمه: مهدی گلچین، تهران: فرهنگستان هنر.
خانی، سمیه؛ صالحی کاخکی، احمد و تقوی‌نژاد، بهاره. (1391). «بررسی تطبیقی معماری و تزئینات مدرسه غیاثیه خرگرد و مدرسه چهارباغ اصفهان». مجله مطالعات تطبیقی هنر، شماره 4، 51-37.
خراسانی، کاظم و کفشچیان، اصغر. (۱۳۹۶). «شناسایی عوامل تأثیرگذار بر ماندگاری خط کوفی بنایی در دوره معاصر و روند استفاده از آن در طراحی آرم نوشتاری». مجله علمی پژوهشی پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر، شماره 46، 50-41.
زارعی، ابراهیم. (۱۳۹۲). «بررسی کتیبه­های مدرسه دار­الاحسان سنندج با تأکید بر نمونه­های شعر فارسی». مجله پیام باستان‌شناس، شماره ۲۰، 120-103.
زمرشیدی، حسین. (۱۳۹۱). «آفرینش­های هنر قدسی از انواع خط­بنایی، در آثار معماری اسلامی». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، شماره 8، ۵-۱۶.
زمرشیدی، حسین. (۱۳۹۰). «تحول خط­بنایی در معماری صفویه با تأکید بر تزیینات کتیبه­ای مسجد حکیم اصفهان». دو فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره 14، 118-101.
زمرشیدی، حسین؛ فریدون­زاده، حسن و خراسانی، کاظم. (1395). «تأثیر خط کوفی بر خط کوفی بنایی و تحول آن تا آرم‌نویسی­های امروز». مطالعات معماری امروز، شماره۱۰، 139-123.
ریاحی، محمدحسین؛ قاسمی سیچانی، مریم و جاوری، محسن. (۱۳۹0). شهری بر هامون نهاده (جستارهایی در باب پیشینه اصفهان)، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری.
سلطان‌زاده، حسین. (1364). تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: آگاه.
زمرشیدی، حسین. (۱۳۶۱). خط معقلی. تهران: سازمان انتشارات کیهان.
شایسته­فر، مهناز. (1388). مضامین شیعه در کتیبه­های معماری اصفهان عصر صفوی. تهران: فرهنگستان هنر.
شایسته­فر، مهناز. (1380). «جایگاه قرآن حدیث و ادعیه در کتیبه­های اسلامی». مدرس، دوره پنجم.
شایسته­فر، مهناز و صراف­زاده، رامینه. (۱۳۸۹). «تجلی اسماء مقدس در تزیینات معماری امامزادگان و مقابر سده چهاردهم، هشتم شهر قم». دو فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره ۱۳، 108-89.
شیخی، علیرضا و خلوصی‌راد، زینب. (1398). «مطالعه کتیبه­ها و آرایه­های تزیینی مسجد جامع خوارزمشاهی گناباد». مجله  هنرهای تجسمی (هنرهای زیبا)، شماره 3، 88-77.  
شهیدی، زینب. (1389). «تحلیل شکلی خط بنایی». مقاله در کتاب دبیره، الف، (دفتری در خط و زبان فارسی)، 82-58.
عبداللهی­فرد، ابوالفضل؛ اولادقباد، منظربانو و شکرپور، شهریار. (1398). «تحلیل محتوایی کتیبه­های قرآنیِ مساجد جامع گوهرشاد مشهد و حکیم اصفهان». مجله مطالعات باستان شناسی پارسه، شماره 7.
فضایلی، حبیب­الله. (1362). اطلس خط(تحقیق در خطوط اسلامی). اصفهان: مشعل.
کیان­مهر، قباد و تقوی­نژاد، بهاره. (1390). «مطالعه تطبیقی مضامین کتیبه­های کاشیکاری مدرسه چهارباغ اصفهان و باورهای عصر صفویه». مجله پژوهش­های تاریخی (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان)، شماره 2(پیاپی 10)، 154-133.
گرابار، الگ. (1384). «هنر، معماری و قرآن». دو فصلنامه اسلام پژوهی، شماره 1، 80-51.
مکی‌نژاد، مهدی. (1397). «ساختار و ویژگی­های کتیبه­های کوفی تزئینی (گل­دار، گره­دار) در دوره سلجوقی و ایلخانی». فصلنامه نگره، شماره 46، 27-17.
ماهروالنقش، محمود. (1361). طرح و اجرای نقش در کاشی‌کاری ایران، دوره اسلامی. جلد۴، تهران: موزه رضا عباسی.
مکی­نژاد، مهدی. (1388). تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی، تزئینات معماری. تهران: سمت.
ملازاده، کاظم و محمدی، مریم. (1381). مدارس و بناهای مذهبی. تهران: سوره.
Mousavi Jazayeri, S. M. V, Michelli, Perette E, Abulhab, Saad D. (2017). A Handbook of Early Arabic Kufic Script: Reading, Writing, Calligraphy, Typography, Monograms. New York, Blautopf  Publishing.
Victoria and Albert Museum, Islamic Art And Culture (A Resource For Teachers). National Gallery of Art, Washing, (July 18, 2004−February 6, 2005).