مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

نقش فرهنگ زیارت در توسعه معارف و آموزه های تشیع با تاکید بر آثار معماری صفوی حرم مطهر امام رضا (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ تمدن اسلامی، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی ،خمین، ایران
2 استادیار تاریخ وتمدن اسلامی دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران
3 استادیار گروه معارف، دانشکده علوم انسانی، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران
10.22034/ias.2022.344751.1975
چکیده
در طول تاریخ «زیارت» به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های فرهنگی – مذهبی در توسعه و تبیین آموزه‌های دینی اثرگذار بوده است. این سنت در جهان اسلام تا پیش از روی کار آمدن عباسیان پیوسته رواج داشته است. اما از دوره دوم خلافت عباسی هم‌زمان با پیدایش فرقه‌های مختلف مذهبی این مسئله ازجمله موضوعات چالش‌برانگیز برخی فرقه‌ها و حاکمان سنی مذهب؛ به‌ویژه در تقابل با شیعیان گردید. پژوهش پیش رو، درصدد بررسی و تحلیل نقش فرهنگ زیارت در عصر صفوی است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی–تحلیلی است که براساس اسناد و منابع تاریخی به تجزیه‌وتحلیل داده‌های تاریخی می‌پردازد. ازجمله دستاوردهای فرهنگی حکومت صفوی احیای این سنت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شعائر مذهبی شیعه در جامعه  ایران بوده است؛ به‌نظر می‌رسد زیارت مقابر اهل بیت (ع) نقش به‌سزایی در تبیین و توسعه معارف مکتب شیعه در ایران داشته است. ازجمله دستاوردهای این پژوهش می‌توان به گسترش مذهب شیعه، ایجاد مراکز علمی- مذهبی و شکل‌گیری دولت‌های شیعی در ایران اشاره کرد. بخشی از این اقدامات را می‌توان در معماری حرم مطهری رضوی و آثار برجای مانده از معماری صفوی در این مجموعه مشاهده کرد.
اهداف پژوهش:

تحلیل نقش دولت صفوی در گسترش علوم و معارف تشیع در ایران و معماری حرم رضوی.
تحلیل نقش دولت صفوی در توسعه آداب و رسوم مذهبی شیعه در ایران.

سؤالات پژوهش:

نقش دولت صفوی در گسترش علوم و معارف شیعه در ایران و معماری حرم مطهر رضوی چیست؟
نقش دولت صفویه در توسعه آداب و رسوم مذهبی شیعه در ایران چگونه بوده است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The role of pilgrimage culture in the development of Shiite teachings and teachings with emphasis on Safavid architectural works of the holy shrine of Imam Reza (AS)

نویسندگان English

Jamshid Taherkhani 1
Ali Elhami 2
Hossein Khosravi 3
1 PhD student in History of Islamic Civilization, Khomein Branch, Islamic Azad University, Khomein, Iran
2 Assistant Professor of Islamic History and Civilization, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Education, Faculty of Humanities, Khomein Branch, Islamic Azad University, Khomein, Iran

کلیدواژه‌ها English

culture
pilgrimage
Safavid era
development and religious knowledge
قرآن کریم
انجیلُ لوقا. (بی‌تا). یسوع فی اورشلیم، لبنان:الرابطة الکتابیة.
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسین علی‌بن‌ابی الکرم. (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر-داربیروت.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. (بی‌تا). لسان‌العرب، بیروت:‌ دار.
ابونعیم اصفهانی، احمد. (1351ق). حلیه‌الاولیاء. ج2، قاهره: بی‌نا.
اذکایی، پرویز. (1380). همدان‌نامه: بیست گفتار درباره مادستان، همدان: نشر مادستان.
افشارآرا، محمدرضا. (1382). خراسان و حکمرانان. تهران: محقق.
افوشته‌ای نطنزی، محمودبن هدایت‌الله. (1373). نقاوه الآثار فی ذکر الخبار فی تاریخ الصفویه. به اهتمام: احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
امینی هروی، صدرالدین‌سلطان ابراهیم. (1383). فتوحات شاهی، تصحیح: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اوتر، ژان. (1366). سفرنامه. ترجمه: علی اقبال، تهران: نشر جاویدان.
بیهقی، ابوالفضل محمدبن‌حسین. (1356). تاریخ بیهقی. تصحیح علی‌اکبر فیاض، مشهد: دانشگاه فردوسی.
ترکمان، اسکندربیک. (1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی. ج1، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
جلالی، میثم. (1389). «ضریح شاه تهماسب یادگاری از دودمان در موزه آستان قدس رضوی». مشکوه، شماره 108، 124-112.
جنابذی، میرزابیگ. (1378). روضه‌الصفویه. تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار.
حسینی، علی‌بن‌ناصر. (1404). کتاب اخبارالدّولة السلجوقیة.چاپ محمد اقبال، بیروت.  
حسینی قمی، احمدبن‌شرف‌الدین. (1383). خلاصه‌التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
حسینی قمی، ضامن‌بن‌شدقم. (1378). تحفه‌الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمه الاطهار. ج1و2، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب.
خواجگی اصفهانی، محمدمعصوم. (1368). خلاصه‌السیر. تاریخ روزگار شاه صفی، به سعی ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
خواند‌میر، غیاث‌الدین‌بن‌همام‌الدین. (1380). تاریخ حبیب‌السیر. ج4، مقدمه جلال‌الدین همایی، تهران: نشر خیام.
دائرة‌المعارف تشیع. (1385). ج 1، تهران: نشر سعید محبی.
ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا. (1383). اسباب نزول. چاپ اول، تهران: نشر نی.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. (1412ق). المفردات فی غرائب القرآن. دمشق-بیروت: دارالعلم-دارالشامیه.
الشوکانی، محمدبن‌علی. (1255ق). نیل الوطار من احادیث سید الاخیار، بیروت: دارالجیل.
طبری، محمدبن‌جریر. (1375). تاریخ طبری. چاپ پنجم، ایرانشهر: انتشارات اساطیر.
طریحی، فخرالدین. (1375). مجمع‌البحرین. تحقیق سید احمد حسینی، چاپ سوم، تهران:کتابفروشی مرتضوی.
عبدی‌بیــگ شــیرازی، زیــن‌العابــدین علــی. (1369). تکملــة ارخبــار. تصــحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
غفاری قزوینی، قاضی احمد. (1359). تاریخ جهان‌آرا. تصحیح مجتبی مینوی، تهران: نشر حافظ.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. (1410ق). العین. چاپ دوم، قم: انتشارات هجرت.
فلسفی، نصرالله. (1359). زندگانی شاه عباس اول. ج3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کتاب مقدس یوحنا. (2002). ترجمه قدیم. چاپ سوم، ایلام: انتشارات ایلام.
کروسینسکی، یوداش تادیوش. (1363). سفرنامه کروسینسکی: یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی (مفتون)، تصحیح: مریم میراحمدی، تهران: انتشارات توس.
متز، آدام. (1364). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری (رنسانس اسلامی). ج1، ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر.
مجلسی، محمدتقی. (1403ق). بحارالانوار، بیروت: دار احیاء تراث العربی.
مستوفی، محمدمحسن. (1379). زبده‌التواریخ، به کوشش بهمن گودرزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار.
مطهری، حمیدرضا؛ نجفی‌نژاد، سعید. (1398). «جایگاه حرم مطهر رضوی در سیاست مذهبی صفویان». فرهنگ رضوی، دوره 7، شماره 2، 35-9.
 
 
منجم، ملاجلال‌الدین. (1366). تاریخ عباسی یا روزنامه ملاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران: انتشارات وحید 1366
مؤلف ناشناخته. (1360). جهانگشای خاقان (تاریخ شاه‌اسماعیل)، مقدمه الله دتا مضطر، اسلام آباد: نشر مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
مؤلف ناشناخته. (1384). عالم‌آرای شاه‌اسماعیل. مقدمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
میرزاسمیعا، محمدسمیع. (1378). تذکره‌الملوک. به کوشش محمد دبیرستانی، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
مینورسکی، ولادیمیر فئودورویچ. (1378). سازمان اداری حکومت صفوی (تعلیقات مینورسکی بر تذکره‌الملوک). ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر.
نطنزی، محمودبن‌هدایت الله. (1373). نقاوه‌الآثار فی ذکر الخبار. به اهتمام احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نعمتی، بهزاد. (1391). هنر در حرم-مروری در هنرهای به‌کارفته در حرم رضوی. با همکاری حسین رزاقی، مشهد: مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.
نمیری، ابن‌شبه. (1410ق). عمر به شبه، تاریخ المدینة المنورة. تحقیق فهیم محمد شلتوت، قم: دارالفکر.
نوایی، عبدالحسین. (1347). شاه‌اسماعیل صفوی (اسناد و مکاتبات همراه همراه با یادداشت‌های تفضیلی). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نوری، حسین‌بن‌محمدتقی. (1408). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: موسسه آل‌البیت.
واله اصفهانی، محمدیوسف. (1372). خلدبرین. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر. (1383). تاریخ جهان‌آرای عباسی. مصحح: سیدسعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.