مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی تاثیر عوامل اجتماعی بر تحولات پیکره بندی فضایی مساجد تهران از دوره مشروطه تا کنون با روش فضای محدب(نحو فضا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکتری گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/ias.2022.341779.1956
چکیده
مساجد ایرانی از ورود اسلام تاکنون از نظر کالبدی دچار تغییر و تحولاتی شده­اند؛ این تغییرات را می­توان ناشی از عوامل فرهنگی-اجتماعی در هر دوره دانست. در این پژوهش، پنج نمونه از مساجد دوره مشروطه تاکنون به‌عنوان نمونه ­موردی انتخاب شده ­است. نمونه­ها هریک دارای جایگاه اجتماعی مهمی هستند. روش پژوهش ترکیبی می‌باشد که از نوع تاریخی همراه با تفسیر و تطبیق، همچنین شبیه­سازی یارانه­ای صورت گرفته­است. روش گردآوری اطلاعات کتابخانه­ای و میدانی است که به کمک ابزار و نمونه‌برداری انجام شده است. بعد از بررسی اطلاعات اولیه مساجد با استفاده از نرم­افزار AUTO-CAD نقشه مساجد به‌صورت نقشه محدب تعریف و ترسیم می­شود سپس با نرم­افزار DEPT-MAP مورد تحلیل قرار می­گیرد. مؤلفه­های عمق متوسط، انتخاب، اتصال، کنترل و هم‌پیوندی در این فضاها بررسی شده که به‌طور نسبی و قیاسی تحلیل می­شود. خروجی این نرم­افزار به‌صورت داده‌های گرافیکی و کمی است که به تحلیل هریک پرداخته شده ­است. نتایج تحقیق نشان می­دهد که قابلیت انتخاب در فضای مساجد از مشروطه تاکنون کاهش یافته­است. قابلیت اتصال که نشان­دهندۀ شناخت جمعی و گردش فضایی است؛ همچنین میزان کنترل فضایی در مساجد ثابت بوده است. مساجد نزدیک به دهه­های کنونی دارای یکپارچگی کم‌تر و سهولت در روابط فضایی هستند. همچنین سلسله‌مراتب در مساجد در ابتدا کم شده و در مساجد کنونی به مرور، مجدداً افزایش یافته است.
اهداف پژوهش:

ارزیابی ساختار فضایی مساجد پس از مشروطه در تهران با استفاده از روش فضای محدب تحت‌تأثیر عوامل اجتماعی.
مقایسه تأثیر عوامل اجتماعی در فضای محدب از مساجد دوره مشروطه تاکنون در تهران.

سؤالات پژوهش:

چگونه می‌توان تأثیر عوامل اجتماعی در مساجد پس از مشروطه تهران را با استفاده از روش فضای محدب ارزیابی کرد؟
عوامل اجتماعی از دوره مشروطه تاکنون موجب چه تحولاتی در پیکره فضایی مساجد شده است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the effect of social factors on the spatial configuration changes of Tehran mosques from the constitutional period until now with the convex space method (space syntax)

نویسندگان English

Mohammad Hadi Mohammadi Sijani 1
Mehrdad Javidi Nezhad 2
Behrooz Mansoori 2
1 PhD Student, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

کلیدواژه‌ها English

Spatial structure
Cultural factors
Transformation of mosques
Convex space
Space syntax
ریسمانچیان، امید؛ بل، ساموئل. (1389). «دانش کاربردی روش چیدمان فضا در شناخت پیکربندی فضاهای شهری». مجله هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 56-49.
حق لسان، مسعود؛ ایرانی، مهری و نیکنام، سودا. (1399). «مطالعه سیر تحول ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایرانی از بُعد کالبدی و ارتباطی با روش نحو فضا (نمونه موردی: خانه‌های دوره قاجاریه و پهلوی تبریز)». مسکن و محیط روستا.۳۹ (۱۷۲)، 17-32.
حیدری، علی‌اکبر؛ کیایی، مریم. (1398). «تحلیل تطبیقی الگوهای فضایی و ویژگی‌های شناختی بازار ایران با استفاده از نظریه‌های «آرایش فضا» و «گشتالت» مطالعه موردی: بازار قزوین». مطالعات شهری، دوره 9، شماره 33، 76-63.
حیدری، علی‌اکبر؛ قاسمیان اصل، عیسی و کیایی، مریم. (1396). «تحلیل ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایرانی با استفاده از نحو فضایی، مطالعات موردی: مقایسه خانه‌های یازر، کاشان و اصفهان». مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 28، 33-21.
خدایی خسته، شهرزاد. (1396). «بررسی تحولات الگوی مساجد ایران در تعامل با مبانی فقه اسلامی از دوره فویه تاکنون». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، تهران جنوب.
صفری، حسین. (1398). روش تحقیق به شیوه چیدمان فضایی. رشت: دانشگاه آزاد اسلامی.
طباطبایی ملاذی، فاطمه؛ صابرنژاد، ژاله. (1395). «رویکرد تحلیلی نحو(چیدمان) فضا در ادراک پیکره‌بندی فضایی مسکن بومی قشم (نمونه موردی روستای لافت)». مسکن و محیط روستا. ۳۵ (۱۵۴)، 75-88.
عباس‌زادگان، مصطفی؛ مختارزاده، صفورا و بیدرام، رسول. (1391). «تحلیل ارتباط میان ساختار فضایی و توسعه یافتگی محلات شهری به روش چیدمان فضا (مطالعه موردی: شهر مشهد)». مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای (توقف انتشار) ، 4(14)، 62-43.
کمالی‌پور حسام؛ معماریان، غلامحسین؛ فیضی، محسن و موسویان، محمد فرید. (1391). «ترکیب شکلی و پیکره‌بندی فضایی در مسکن بومی: مقایسه‌ تطبیقی عرصه‌بندی فضای مهمان در خانه‌های سنتی کرمان». مسکن و محیط روستا، ۳۱ (۱۳۸)، 16-3.
مداحی سید مهدی و معماریان، غلامحسین. (1395). «تجزیه و تحلیل پیکره‌بندی فضایی خانه‌های بومی با رویکرد نحو فضا (نمونه موردی: شهر بُشرویه)». مسکن و محیط روستا. ۳۵ (۱۵۶)، 49-66.
مشکوتی، نصرالله. (1349). فهرست آثار تاریخی و اماکن باستانی ایران. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ هنر.
مظاهری، مجتبی؛ دژدار، امید و موسوی، سید جلیل. (1397). «تحلیل نقش حیاط در ساختار فضایی خانه‌های ایرانی با بهره‌گیری از روش نحو فضا». (Space Syntax) هویت شهر، 12(2)، 97-108.
معماریان، غلامحسین. (1381). «نحو فضای معماری». صفه، 3، 12-4.
معماریان، غلامحسین. (1397). سیری در مبانی نظری معماری. تهران: سروش دانش.
Altman, I., & Chemers, M. M., Cultural aspects of environmental- behavior relationships. In H. C.
Baydar, Gulsum. (2004). The Cultural Burden of Architecture. Journal of Architectural Education.
Dursun, P. (2007). Space Syntax in Architectural Design, Proceedings, 6th International Space Syntax Symposium, İstanbul.
Dursun, P. (2007). Space Syntax in Architectural Design, Istanbul Technical University.
Faris, A., & Ahmad Sanusi, H. (2013). Mosque Layout Design: an Analytical Study of Mosque Layouts in the Early Ottoman Period, Frontiers of Architectural Research. No 2, pp 445-456.
Hillier, B. (2007). Apace is the Machine, Cambridge, Cambridge University Press.
Hillier, B. Hanson, J. (1984). The Social logic Of space. Cambrodge University Press.
Hillier, B. Penn, A. Hanson, J. Grajewski, T. Xu, j. (1993). Natural movementor, configuration and attraction in urban pedestrian movement, Environment and Planning B, 20(1) 29-66.
Hillier, B., & Hanson, J. (1984), the Social Logic of Space, Cambridge University Press, Cambridge.
Hillier, B. (1996). Space is the machine:A configurational theory of architecture, Cambridge University Press.
Hohmann, H. (2005). Culture of memory and maya architectural documentation and interpretation of structure 1of chunchimi 3.
Jiangl, B,. & Claramuntz, Ch,. Klarqvist, B. (2000). Integration of space syntax into GIS for modelling urban spaces. JAG, Vol.l, No.2, pp.314.
Malkawi, F. & Al- Qudah, I. (2003). The house as an expression of social worlds: Irbid's elite and their architecture, journal housing and the Built Environment. 18, 25-48.
Oliver, P. (2006). Built to meet needs: cultural issues in vernacular architecture, Amsterdam; Boston; London, Architectural.
Triandis, H. C. (2002). Culture and social behavior, NewYork: Mc Graw- Hill,1994. Ozaki, R., Nausing as areflection of culture: Privatized living and privacy in England and Japan.
Rapoport, A. (1999). A framework for studying vernacular design. The Journal of Architectural and Planning Research, 16(1), 52-64.
Saglamer, G. (2003). Spetial analysis of different home environments in the city of Trabzon, Turkey. Fourth International Space Syntax Symposium, London.
Said, Ismail.(2001). Cultural-Ethnic Landscape of Terrace Housing Community in Peninsular Malaysia JurnalTeknologi B.
Young, k; Chung, J; Kong, E; Shin, H; Heo, J. (2015), A study on the design methodologies for activating.