مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

جلوه های قرآنی و معنوی در شعر حسان بن ثابت انصاری و تزیینات معماری قرون اولیه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ias.2022.368356.2089
چکیده
با ظهور دین مبین اسلام، آیات قرآن کریم و احادیث نبوی (ص) به‌عنوان دو زیرمتنِ معتبر، منبع الهام بسیاری از شعرای مسلمان دورة صدر اسلام و ادوار بعدی به‌شمار آمده است؛ از میان انبوه شعرای عرب صدر اسلام حسّان‌بن‌ثابت انصاری که از شاعران نامدار آن دوره بوده و لقب شاعرالنّبی به خود گرفته است. پژوهش حاضر به شیوة توصیفی ـ تحلیلی و بر بنیاد روش کتابخانه‌ای و با هدف بررسی تأثیر آیات قرآنی و احادیث نبوی بر ذهن و زبان این شاعر انجام می‌گیرد. زبان و به‌ویژه شعر عرب پیش از اسلام اغلب به منظور القاى مقاصد محسوس و محدود متعلق به زندگى روزمره و رویدادها و سرگذشت‌هاى قبیلگى قبایل عرب به‌کار گرفته مى‌شد؛ نتایج حاکی است: ظهور اسلام، نزول قرآن و بیان احادیث موجب شد که زبان قریش در میان تمام قبایل عرب و حتى غیر عرب انتشار یافته و حوزة مفهوم واژگان گسترش پیدا کرده و سطح مفاهیم از محسوسات به معقولات و از معاش به معاد ارتقا یابد. همچنین ذهن و زبان شعرا و ادبا با تأسّی از آیات و احادیث به سرحد کمال فصاحت و بلاغت سوق داده شد و مضامین عالی الهی، انسانی و فلسفی به‌وجود آمد. تا جایی که شعر از توصیف صرف به سوی تاریخ مکتوب گام نهاد و شعر به نوعی وسیلة ثبت و بیان وقایع، تبلیغ آیین دینی، تحولات اجتماعی انسان و اسلامی گردید. چنانکه شعر حسّان یکی از نمادهای تبیین تاریخ صدر اسلام و مبلغ باورهای اسلامی گردید. به تبع رواج فرهنگ قرآنی، در معماری اسلامی و تزئینات معماری اسلامی در قرون اولیه هجری، آیات قرآنی و احادیث نبوی از جایگاه والایی برخوردار بود.
اهداف پژوهش:

بررسی تأثیر آیات قرآنی و احادیث نبوی بر ذهن و اشعار حسّان‌بن‌ثابت انصاری.
بررسی تأثیر آیات قرآنی بر تزئینات معماری در قرون اولیه اسلامی.

سؤالات پژوهش:

آیات قرآنی و احادیث نبوی بر ذهن و اشعار حسّان‌بن‌ثابت انصاری چه تأثیراتی داشته است؟
تأثیر آیات قرآنی بر تزئینات معماری در قرون اولیه اسلامی چگونه بود؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Quranic and spiritual effects, poetry of Hassan bin Thabit Ansari, and architectural decorations of the early centuries of Islam

نویسندگان English

Fatemeh Hosseini 1
Seyed Ebrahim Dibaji 2
Firouz Harirchi 3
1 PhD student, Department of Arabic Language and Literature, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran.
3 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Quranic verses
prophetic hadiths
poetry
Hassan Abn Sabet Ansari
قرآن کریم، شرح.
ابن ابی‌جمهور، محمّدبن‌زین‌الدّین. (1403ق). عوالی الئآلی، شرح شهاب‌الدین مرعشی، تحقیق مجتبی عراقی، قم: مؤسسة شیّدالشّهداء.
ابن الحَجّاج النیسابوری، مسلم. (1374ق). صحیح مسلم. قاهره: داراحیاء الکتب العربیّه.
ابن‌سلامه قضاعی، محمّد. (1361). شرح فارسی شهاب‌الأخبار. تصحیح و تعلیق سید جلال‌الدین محدّث، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن شهرآشوب، ابوجعفر محمّدبن‌علی. (1379ق). المناقب مناقب آل ابی‌طالب. قم: بی‌نا.
ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدّین محمّد. (1412ق). لسان‌العرب،. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
الأنصاری، حسّان ابن‌ثابت. (1347ق). شرح دیوان حسّان‌بن‌ثابت الانصاری، عبدالرحمن البرقوقی، مصر: مطبعه الرّحمانیّه.
الأنصاری، حسّان ابن‌ثابت. (1427ق). دیوان. تحقیق عبدالله سنده، بیروت: دارالمعرفه.
الدینوری، ابن قُتیبه. (1966م). الشعر و الشعراء، احمد محمّد شاکر، قاهره: بی‌نا.
جُمَحی، ابن‌سلاّم. (1952م). طبقات فحول‌الشعراء، محمود محمد شاکر. قاهره: بی‌نا.
حسین بَکّار، یوسف. (1351). «أثرُ القُرآن فِی شِعرِ حَسّانِ بنِ ثابِت». مجلّة مطالعات اسلامی، ش 4، 267-262.
رسولی، حجّت و همکاران. (1391). «تناصّ قرآنی در شعر حسّان‌بن‌ثابت انصاری». پژوهش‌نامه نقد ادب عربی، ش 5، 44-27.
سعید مجید. (1393). «تجلّی قرآن در شعر حسّان». همایش ملّی بینامتنیّت.
سبحانی، توفیق. (1368). تأثّر حافظ از سعدی و عراقی، تهران: پیک ترجمه و نشر.
صبوری، محمود و همکاران. (1398). «تأثیر قرآن بر اشعار حسّان‌بن‌ثابت». نشریة مطالعات قرآنی، ش40، 465-449.
ضیف، شوقی. (1963م). تاریخ الأدب العربی، قاهره: دارالمعارف.
طبرسی، حسن‌بن‌فضل. (1370). مکارم‌الاخلاق. قم: انتشارات الشریف الرضی.
عبدالباقی، محمدفؤاد. (1420ق). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (1397). أمالی. ترجمة حسین صابری، چ 2، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
الفاخوری، حنّا. (1388). تاریخ ادبیات زبان عربی. ترجمة عبدالمحمّد آیتی، چ 8، تهران: نشر طوس.
کُلینی، محمدبن‌یعقوب. (1387). الکافی. به اهتمام محمدحسین درایتی، قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدباقر. (1363). بحارالانوار. ترجمة سید ابوالحسن موسوی همدانی، تهران: انتشارات مسجد ولیعصر.
محدّث نوری، میرزا حسین‌بن‌محمدتقی. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: آل‌البیت لإحیاء التُّراث.