مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی عناصر نمادین در نگاره گذر سیاوش از آتش در شاهنامه طهماسبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه گرافیک، دانشکده معماری و هنر گیلان، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
10.22034/ias.2023.410152.2264
چکیده
گذر سیاوش از آتش تجلی اثبات بی‌گناهی او در برابر وسوسه شیطانی سودابه همسر کیکاووس است که در شاهنامه طهماسبی توسط عبدالوهاب در مکتب تبریز دوم به تصویر درآمده است. رمزگشایی عناصر تصویری این نگاره با هدف دستیابی به نگرش نقاش در به ثمر رساندن اثری بدیع باهدف درک بیشتر مخاطب و همچنین ایدئولوژی حاکم بر جامعه دوره صفوی مسئله‌ای بوده که توسط نقاش در این نگاره با نوآوری‌های زیادی همراه است. هدف پژوهش حاضر شناسایی وجوه پنهان در عناصر تصویری این نگاره محفوظ در شاهنامه شاه‌طهماسب و همچنین بررسی عنصر آتش و نور در آن است. در این پژوهش نگارنده تلاش دارد با مطالعات اسنادی و روش توصیفی تحلیلی تک‌نگاره مربوط با موضوع در این نسخه بدیع را واکاوی کند. حال سؤال این است که نقاش در نگاره گذر سیاوش از آتش شاهنامه ‌طهماسبی چه رموزی به‌کاربرده است؟ نور و آتش در این نگاره با چه مفاهیمی ارتباط دارد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که نگارگر با شناخت فضای حاکم بر جامعه، مفاهیم و رموز نهفته در نگاره، به‌نوعی اثر خود را فراتر از تصویرسازی ثبت و دراین‌ارتباط، مخاطب، از رهگذر مشاهده‌ی واقع‌نمایی، رنگ، سطح و دیگر عناصر تصویری، دریافت‌هایی فراتر برمی‌گیرد. رموز نگاره، از یک ‌طرف ریشه در فرهنگ باستانی و از طرف دیگر با ادبیات و ایدئولوژی حاکم بر جامعۀ معاصر خود تطابق داشته و نیز کارکرد طلا برای نشان‌دادن آتش، قداست و نورانیتی ابراهیم‌وار به این تصویرسازی بخشیده و بی‌گناهی سیاوش با تأکید بر رنگ سفید جامه‌اش به نمایش گذارده شده است. 
اهداف پژوهش:
1. شناسایی وجوه پنهان در عناصر تصویری  نگاره گذر سیاوش از آتش محفوظ در شاهنامه شاه‌طهماسب.
2. بررسی عنصر آتش و نور در نگاره گذر سیاوش از آتش محفوظ در شاهنامه شاه‌طهماسب.
سؤالات پژوهش:
1. نقاش در نگاره گذر سیاوش از آتش شاهنامه ‌طهماسبی چه رموزی به‌کاربرده است؟
2. نور و آتش در نگاره گذر سیاوش از آتش شاهنامه ‌طهماسبی با چه مفاهیمی ارتباط دارد؟
 
 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining Symbolic Elements in the Painting of Siavash Passing Through Fire in the Shahnameh of Tahmasp

نویسنده English

Fereshteh Mottaghi- Omandani
Department of Graphics, Faculty of Art and Architecture, University of Guilan, Rasht, Iran
چکیده English

The passage of Siavash through fire represents the proof of his innocence against the devilish temptation of Sudabeh, the wife of Kaykavus, depicted in the Shahnameh of Tahmasp by Abdolvahab in the Second Tabriz School. Decoding the visual elements of this painting, with the aim of understanding the painter's perspective in creating such an innovative work for greater audience comprehension and the dominant ideology of the Safavid society, has been a subject that the painter addressed in this work with numerous innovations. The objective of the present research is to identify the hidden aspects within the visual elements of this painting preserved in the Shahnameh of Shah Tahmasp, as well as to examine the element of fire and light within it. In this study, the author attempts to analyze the specific painting related to this subject in this exceptional manuscript through documentary studies and a descriptive-analytical method. The questions are: What symbols has the painter employed in the painting of Siavash Passing Through Fire in the Shahnameh of Tahmasp? What concepts are associated with light and fire in this painting? The findings indicate that the painter, with an understanding of the prevailing societal atmosphere and the hidden concepts and symbols within the painting, in a way elevated his work beyond mere illustration. In this regard, the audience, through observing realism, color, surface, and other visual elements, derives understandings beyond the surface. The symbols in the painting are rooted, on one hand, in ancient culture and, on the other, correspond with the literature and ideology of the contemporary society. Furthermore, the use of gold to depict fire has bestowed an Abrahamic-like sanctity and luminosity upon this illustration, and Siavash's innocence is displayed with emphasis on the white color of his garment.
Research Objectives:


Identifying the hidden aspects within the visual elements of the painting of Siavash Passing Through Fire preserved in the Shahnameh of Shah Tahmasp.


Examining the element of fire and light in the painting of Siavash Passing Through Fire preserved in the Shahnameh of Shah Tahmasp.


Research Questions:


What symbols has the painter employed in the painting of Siavash Passing Through Fire in the Shahnameh of Tahmasp?


What concepts are associated with light and fire in the painting of Siavash Passing Through Fire in the Shahnameh of Tahmasp?

کلیدواژه‌ها English

Safavid Era
Persian Miniature
Shahnameh of Tahmasp
Second Tabriz School
Painting of Siavash Passing Through Fire
قرآن کریم.
آژند، یعقوب. (1384). سیمای سلطان محمد نقاش. تهران: فرهنگستان هنر.
آقابیگی، پیمان؛ شایگان، مریم؛ کاظمی، داریوش. (1399). «بررسی نماد گاو یکتا آفریده و ماهیّت سیاوش در شاهنامه و انعکاس آن در سنگ برجسته­های تخت‌جمشید». مطالعات هنر اسلامی، شماره 37، 26-7.
آیت‌الهی، حبیب‌الله. (1384). مبانی نظری هنرهای تجسمی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
بایار، پیر ژان. (1376). رمزپردازی آتش. ترجمه:‌ جلال ستاری، تهران: مرکز.
بُد، فرامرز. (1354). «نقوش و علائم مقدس در پدیده‌های شگرف معماری هخامنشی». ترجمه: مهدی غروی، بررسی‌های تاریخی، شماره 47، 180-149.
بهار، مهراد. (1375). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.
تفلیسی، ابراهیم. (1380). تعبیر خواب، رؤیا در آیینه تصویر. تهران: مؤسسه انتشارات فراهانی
حسینی، سیدرضا. (1388). هنر و معماری ایران و جهان: از کهن‌‏ترین زمان تا عصر حاضر. تهران: نشر مارلیک.
دادور، نغمه. (1393). «اسطوره "داوری ایزدی" به‌وسیلۀ آتش در شاهنامه. فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی». شماره 34، 65-43.
رابینسن، ب. و. (1390). تاریخ هنر ایران (11) هنر نگارگری ایران. ترجمه: یعقوب آژند، تهران: انتشارات مولی.
رمضان‌ ماهی، سمیه؛ فدوی، محمد؛ بلخاری، حسن. (1389). «تجلی آیین ور در نگاره گذر سیاوش از آتش». هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، شماره 41، 62-53.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1361). حکمه‌الاشراق. ترجمه و شرح: سید جعفر سجادی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سیوری، راجر. (1385). ایران عصر صفوی. تهران: مرکز. یعقوب آژند. نمایش در دوره صفوی، تهران: فرهنگستان هنر.
شادیگو، شهریار؛ جعفری دهکردی، ناهید؛ آل ابراهیم دهکردی، صبا. (1401). «رموز به‌کار رفته در مجلس نگارگری کشته‌شدن سهراب به دست رستم (نمونه موردی شاهنامه 1028 ق موزه والترز)».  مطالعات هنر اسلامی، شماره 47، 239-225.
شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1387). فرهنگ نمادها. جلد 4، ترجمه: سودابه فضایلی، تهران: جیحون.
فردوسی، ابوالقاسم. (1376). بهین‌نامه باستان خلاصه شاهنامه فردوسی. مشهد: موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
قمی، احمد. (1383). گلستان هنر. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: منوچهری.
کربن،‌ هانری. (1373). أرض ملکوت: کالبد قیامتی انسان از ایران مزدایی تا ایران شیعی. ترجمه: ضیاءالدین دهشتیری، تهران: ‌انتشارات طهوری.
کوپر، جی سی. (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه: ملیحه کرباسیان. تهران. فرشاد.
لاهیجی، عبدالرزاق. (1377). سرمایه ایمان. تهران: انتشارات الزهراء.
لینگر، مارتین. (1377). هنر خط و تذهیب قرآنی. ترجمه: مهرداد قیومی بیدهندی، تهران: گروس.
ماحوزی، مهدی. (1377). «اسب در ادبیات فارسی و فرهنگ ایرانی». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 146، 235-209.
ماه‌وان، فاطمه. (1398). «بررسی نگاره‌های گذر سیاوش از آتش براساس نظریه بیش‌متنیتی ژرار ژنت». پژوهشنامه ادب حماسی، شماره 1، پیاپی 27، 218-191.
محمدحسن، زکی. (1388). هنر ایران در روزگار اسلامی. ترجمه: محمدابراهیم اقلیدی، تهران: انتشارات صدای معاصر.
نصر، سید حسین. (۱۳۸4). هنر و معنویت اسلامی. ترجمه: رحیم قاسمیان، دفتر مطالعات دینی هنر، تهران: حکمت.
هال، جیمز. (1383). فرهنگ‌نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه: رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
هروی، محمد شریف نظام‌الدین احمد. (1363). ترجمه و شرح حکمه‌الاشراق سهروردی، متن انتقادی و مقدمه: حسین ضیائی. تهران: انتشارات مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ­ها، مجموعه مطالعات اسلامی.
واعظ کاشفی، حسین. (1350). فتوت‌نامه سلطانی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
یاحقی، محمدجعفر. (1380). فرهنگ اساطیر و داستان واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
یونگ، کارل گوستاو. (1395). انسان و سمبل‌هایش. ترجمه: محمد سلطانیه، تهران: جامی.