مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی کارکردهای مذهبی (آیینی) و سیاسی تخت جمشید در دورۀ هخامنشان با تکیه بر سبک معماری آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.
2 گروه تاریخ، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
10.22034/ias.2023.406825.2245
چکیده
نقش آیین­های باستانی و مذهبی تخت‌جمشید به‌دلیل اینکه جزء پدیده­های تأثیرگذار بود و در دورۀ هخامنشی پارسه نام داشت به‌عنوان پایتخت، در این پژوهش موردبررسی قرار می‌گیرد. صاحب‌نظران نظریه‌های متفاوتی دربارۀ کارکرد اصلی تخت‌جمشید مطرح کرده‌اند. برخی این مجتمع را یک مجموعۀ سیاسی و اداری دانسته‌اند و گروهی نیز آن را تختگاهی آیینی و فقط یک معبد و پرستشگاه می­دانند. آن‌چنان­که از شواهد و مدارک به‌دست‌آمده، مانند سنگ‌نوشته‌های پارسی و الواح ایلامی می‌توان دید این است که تخت‌جمشید علاوه‌بر امور سیاسی و تشکیلات اداری، محل برگزاری تشریفات آیینی فراوانی ازجمله نوروز و مهرگان بوده است. به همین دلیل می­توان بر فرضیۀ تختگاه آیینی پارسه تأکید بیشتری داشت و جنبۀ مرکزی اداری و سیاسی آن را کم‌اهمیت‌تر دانست، ولی نمی‌توان آن را فقط یک معبد و پرستشگاه مذهبی در نظر گرفت. روش ﺗﺤﻘﻴﻖ در این پژوهش ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ‌ﺑﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻧﻈﺮی آن، تاریخی و به شیوۀ تبیینی ـ ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ و در گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه­ای استفاده ‌شده است.
اهداف پژوهش:

بیان تأثیرگذاری عوامل مؤثر بر انتخاب تخت‌جمشید به‌عنوان پایتخت و نقش آن در توسعه و گسترش دولت هخامنشی.
بررسی کارکردهای مذهبی و آیینی تخت‌جمشید با تکیه بر سبک معماری آن.

سؤالات پژوهش:

چه عواملی مؤثر بر انتخاب تخت‌جمشید به‌عنوان پایتخت مؤثر بودند؟
کارکردهای مذهبی و آیینی تخت‌جمشید و بازتاب آن‌ها در سبک معماری آن چگونه بود؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the religious (ritual) and political functions of Persepolis in the Achaemenid period based on its architectural style.

نویسندگان English

Soltan Ali Karimi 1
Feizollah Boushas Gousheh 2
Ahmad Kamranifar 1
1 Department of History, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran
2 Department of History, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Persepolis
Ancient Rituals
Shrine
Achaemenid Empire
Celebrations
آریان. (1388). لشکرکشی اسکندر. ترجمه: انگلیسی او بروی دوبلین کورت، ترجمه: فارسی محسن خادم، تهران: نشر دانشگاهی.
احمدی‌پور، زهرا؛ علی ولی قلی‌زاده. (1390). مبانی جغرافیایی- سیاسی مکان گزینی پایتخت­ها در ایران. تهران: ناشر پا پلی.
استرابو. (1396). جغرافیای استر ابو. کتاب 11، ترجمه: همایون صنعتی زاده، تهران: ناشر بنیاد محمود افشار.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1364). مرآت‌البلدان، جلد 1، مترجمان به کوشش پرتو نوری علا و محمدعلی سپانلو، تهران: اسفار.
اومستد، آلبرت تن آ یک. (1388). تاریخ شاهنشاهی هخامنشی. ترجمه: محمد مقدم، چاپ پنجم، تهران: ناشر علمی فرهنگی.
ایمان‌پور، محمدتقی. (1388). «بررسی جایگاه سیاسی ساتران هخامنشی در دورۀ داریوش بزرگ با تکیه‌بر کتیبه­ها». مجله تاریخ ایران، ش 5/61، 56-23.
ایمان‌پور، محمدتقی؛ گائید، زهرا. (1396). «نقش سرزمین­های شرقی ایلام ارجان و ایذه در انتقال فرهنگ ایلام نو به پارس». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره 2، صص 25-1.
باقری، مهری. (1393). دین­های ایران باستان. چاپ پنجم، تهران: ناشر قطره.
بختورتاش، نصرت‌الله. (1374). ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺮای ﺟﻬﺎن دﺳﺘﻮر می‌نوشت. ﺗﻬﺮان: ﻣﺆﺳﺴﻪ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ و اﻧﺘﺸﺎراﺗﻲ ﻓﺮوﻫﺮ.
بختورتاش، نصرت‌الله. (1350). «علل سیاسی و نظامی انتخاب سه پایتخت در ایران هخامنشی»، بررسی­های تاریخی، شماره 5، صص 98-87.
بروسینوس، ماریا. (1396). ایرانیان ­باستان. ترجمه: ‌مانی­ صالحی علامه، چاپ دوم، تهران: نشر ثالث.
بریان، پیتر. (1378). امپراتوری هخامنشی از کوروش تا اسکندر. جلد1، ترجمه: مهدی سمسار، چاپ سوم، تهران: ناشر زریاب.
بریان، پیتر. (1386). تاریخ امپراتوری هخامنشیان از کوروش تا اسکندر. جلد1 و 2، ترجمه: مهدی سمسار، چاپ پنجم، تهران: ناشر زریاب.
بریان، پیتر. (1386). امپراتوری هخامنشیان از کوروش تا اسکندر. جلد 1، ترجمه: مهدی سمسار، چاپ پنجم، تهران: ناشر زریاب.
به ویس، مری. (1386). زردشتیان باورها و آداب دینی آن. ترجمه: عسکر بهرامی، چاپ نهم، تهران: ناشر ققنوس.
پلوتارخ. (1390). ایرانیان به روایت پلوتارخ. ترجمه: احمد کسروی، چاپ دوم، تهران: ناشر جامی.
پلوتارخ. (1390). ایرانیان و یونانیان. ترجمه: احمد کسروی، چاپ دوم، تهران: ناشر جامی.
پاپ، آرتور. (1382). معماری در ایران. غلامحسین صدری افشار، تهران: ناشر اختران.
تجویدی، اکبر. (1354). دانستنی­های نوین درباره هنر و باستان­شناسی عصر هخامنشی، بر بنیاد کاوش‌های پنج‌ساله تخت‌جمشید، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
نوین بی، آرنولد. (1379). جغرافیای اداری هخامنشیان. همایون صنعتی زاده، تهران: بنیاد محمود افشار یزدی.
جلیلیان، شهرام. (1396). تاریخ تحولات سیاسی ساسانیان. تهران: ناشر سمت.
ﺟﻮادی، ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ. (1380). ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ در اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن. تهران: ناشر وزارت ﻓﺮﻫﻨﮓ و ارﺷﺎد اﺳﻼﻣﻲ.
حافظ نیا، محمدرضا. (1399). جغرافیای سیاسی ایران. چاپ یازدهم، تهران: ناشر سمت.
حین توس، والتر. (1387). داریوش و ایرانیان تاریخ فرهنگ و تمدن هخامنشیان. ترجمه: پرویز رجبی، تهران: ناشر ماهی.
خسرویانی و همکاران. (1397). زرتشت و دین زرتشتی مقالاتی از دانشنامه ایرانیکا. ویراستار: محسن نظری فارسانی، تهران: ناشر فروهر.
خورشیدیان، اردشیر. (1392). اندیشه در تخت‌جمشید (پارسه). تهران: ناشر جامی.
رحمان، امامعلی. (1398). نگاهی به تاریخ و تمدن آریایی. چاپ دوم، تهران: ناشر مهدی.
سامی، علی. (1389). پایتخت­های شاهنشاهی هخامنشی. تهران: ناشر پارینه.
سلطان‌زاده، حسین. (1367). مقدمه­ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. چاپ دوم، تهران: ناشر امیرکبیر.
سلطان‌زاده، حسین. (1364). روند شکل­گیری شهرها و مراکز مذهبی در ایران. تهران: ناشر آگاه.
سلطان‌زاده، حسین. (1390). تاریخ مختصر شهر و شهرنشینی در ایران از دوره باستان تا 1355ه.ش. تهران: چهارطاق.
سن‌گاری، اسماعیل؛ کرباسی، علیرضا. (1394). «شکل­گیری نخستین بنیادهای جهانی‌شدن در عصر هخامنشی با رویکرد دینی». پژوهش­های تاریخی اصفهان، شمارۀ اول، (پیاپی 25)، صص 84-63.
سیسیلی، دیو دور. (1384). ایران و شرق باستان در کتابخانه دیو دور (کتاب دوم). ترجمان: حمید بیکس شرکایی؛ اسماعیل سن‌گاری، تهران: ناشر جامی.
شاپور شهبازی، علیرضا. (1390). «تخت‌جمشید». مجله مرداد، شماره 251 پیاپی، تهران، ص 5-3.
شاه­حسینی، ناصرالدین. (2536). تمدن و فرهنگ ایران از آغاز تا دورۀ پهلوی. دانشگاه سپاهیان انقلاب، چاپ سوم، ایران.
شیروانی، زین‌العابدین. (1389). بستان ال سیاهه. جلد 1، تهران: حقیقت.
فرای، ریچارد نلسون. (1388). تاریخ باستانی ایران. ترجمه: منوچهر رجب‌نیا، چاپ چهارم، تهران: علمی فرهنگی.
فرای، ریچارد نلسون. (1392). میراث باستانی ایران. ترجمه: مسعود رجب‌نیا، چاپ نهم، تهران: ناشر علمی فرهنگی.
قائم­مقامی، سیف‌الدین. (1346). «وجه‌تسمیه تخت‌جمشید». بررسی­های تاریخی، شماره 5 و 6، صص 12-9.
قوتیفوس. (1380). خلاصه تاریخ کتز یاس از کورش تا اردشیر (قوتیفوس). ترجمه: کامیاب خلیلی، تهران: ناشر کارنت.
قدیانی، عباس. (1393). پایتخت­های باستانی پارس «از شوش تا تخت‌جمشید». چاپ دوم، تهران: آروین.
کلیکان، ویلیام. (1350). مادی­ها و پارسی­ها. ترجمه: گودرز اسعد بختیاری. تهران: ناشر شورای جشن­ها.
کوخ، هلید ماری. (1376). از زبان داریوش. ترجمه: پرویز رجبی. تهران: ناشر کارنت.
کریس، جان. (1391). تاریخ تمدن ایران پرسپولیس تختگاه شاهان پارسی. جلد 2، ترجمه: ایران نعمتی، تهران: ناشر وزرا.
کریس، سرخوش وستا؛ استوارت سارا. (1393). پارتیان. ترجمه: کاظم فیروزمید، تهران: ناشر پایان.
کمبریج. (1398). تاریخ ایران سلوکیان. جلد 3، قسمت اول، ترجمه: تیمور قادری، چاپ چهارم، تهران: ناشر مهتاب.
کیانی، محمدیوسف. (1374). پایتخت­های ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی، معاونت آموزش.
کمبریج. (1387). تاریخ ایران ادیان و اقوام. جلد 3، قسمت چهارم، ترجمه: تیمور قادری، تهران: ناشر مهتاب.
گو می لف، ویلیس و همکاران. (1386). نگاشته‌های تاریخی از دوران باستان تا انقلاب مشروطه. ترجمه: سیروس ایزدی، تهران: ثالث.
گیرشمن، رومن؛ هرتزفیلد، ارنست. (1386). پرسپولیس پایتخت هخامنشی. ترجمه: افشین علیزاده، چاپ پنجم، تهران: ناشر فرهنگسرای میردشتی.
گیرشمن، رومن؛ هرتز فیلد و ماری ژان مو له. (1380). سرزمین جاوید. جلد 1، ترجمه: ذبیح‌الله منصوری، تهران: ناشر نگارستان کتاب 13.
لوکوتین، ولادیمیر گری گوری ویل. (1393). تمدن ایران ساسانی. ترجمه: عنایت‌الله رضا، چاپ پنجم، تهران: ناشر علمی فرهنگی.
مصطفوی، محمدتقی. (1343). «اقلیم پارس (آثار تاریخی و اماکن باستانی فارس)». انجمن آثار ملی، شماره 48، شیراز، ص22.
موسوی ­بجنوردی، کاظم. (1393). تاریخ جامع ایران. جلد 3، تهران: ناشر مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
نامی، محمدحسن و دیگران. (1388). نقش عوامل جغرافیایی در انتخاب نهاد و پایتخت­های حکومتی ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
وات‌رز، سنت. (1399). ایران باستان تاریخ فشرده شاهنشاهی 550-330 پ. م. ترجمه: محمد ملکی، تهران: ناشر شفیعی.
واژی، جان. (1393). امپراتوری هخامنشی. ترجمه: محمد آقاجری، تهران: ناشر سبزان.
وثوقی، محمدباقر. (1385). بررسی منابع و مآخذ تاریخ ایران پیش از اسلام. سوم، تهران: ناشر پیام نور.
ویزه هومر، یوسف؛ انگل برت کمپ‌فر. (1388). تاریخ هخامنشیان. جلد 7، در نقش‌رستم و تخت‌جمشید، ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، ویراستاران هلن سنن سیسی ورد نبوغ و یان ویلم درایو رس، تهران: ناشر توس.
ویس هومر، یوسف. (1397). «نوروز در تخت‌جمشید اقامتگاهی سلطنتی جشن نو». فصلنامه جندی­شاپور، دانشگاه چمران اهواز، ترجمه: اسفندیار رحمتی، شماره 15، صص 110-91.
هِد، دان کن. (1394). ارتش ایران هخامنشی. ترجمه: محمد آغاجری، چاپ دوم، تهران: ناشر ققنوس.
هربرت، توماس. (1400). سفرنامه هربرت. ترجمه: حسن جوادی و ویلم فیلور، تهران: آباد بوم.
هرودت. (1336). تاریخ هرودت. ترجمه: هادی هدایتی، تهران: دانشگاه تهران.
هندل‌من، نوتر. (1398). فرهنگ‌پذیری ایرانیان و عیلامیان آغاز امپراتوری هخامنشی. ترجمه: یزدان صفایی، تهران: ناشر حکمت سینا.
یانگ، پیتر ژولیوس. (1385). داریوش یکم پادشاه پارسی. ترجمه: داوود منشی­زاده، تهران: ناشر ثالث.
Henkman, w. f.m. khaksar, s. (2014). Elam,s Dormant sound. Landscape, music and the divine in Ancient Iran, in Archaeoacoutics Henkelman, 2014:225-27 and 2011Ibx 131-132 Persepolis, the Place of Ancient Iran, in Archaeoacoutics.
The Archaeology of sound publication of proceedings from the 2014 coference inMyakka city. Pp:211-31.