مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی رویکردهای موجود نسبت به رابطه فقه و تمدن در جامعه معاصر(مطالعه موردی رویکرد فقه به نقاشی و موسیقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/ias.2023.422482.2305
چکیده
دربارۀ رابطه فقه و تمدن دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است؛ گروهی بین فقه و تمدن هیچ‌گونه سازگاری و رابطه‌ای قائل نیستند؛ فقه را متکفل سعادت اخروی و تمدن را عهده‌دار معیشت و سعادت دنیوی می‌دانند. پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده‌های منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. در مقابل اندیشمندان بسیاری معتقد به سازگاری فقه و تمدن هستند که البته با دو رویکرد مختلف؛ رویکردی معتقد به سازگاری منفعلانه فقه با تمدن هست؛ به‌صورتی که فقه همراه با تحولات اجتماعی اقتصادی و سیاسی، متحول می‌شود، ولی نه تحولی که زاییدة گفتمان درونی فقه باشد، بلکه هرآنچه گفتمان مقابل تولید می‌کند فقه در مقابل آن سر تسلیم فرود می‌آورد و رویکردی دیگر معتقد به سازگاری فعال فقه با تمدن‌سازی هست؛ یعنی رابطه، رابطه‌ای طرفینی است، نه یک‌طرفه؛ همان‌گونه که تمدن می‌تواند متأثر از فقه باشد، فقه نیز از تمدن متأثر است و همگام با تمدن، پیشرفت می‌کند. در این دیدگاه فقه می‌تواند نظامات مختلف موردنیاز جامعه اسلامی را برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی ایجاد کند. در این پژوهش با تحلیل و نقد و ارزیابی رویکردهای مختلف، رویکرد مختار یعنی سازگاری فعال فقه و تمدن اثبات و روش‌های برون‌فقهی و درون‌فقهی برای رسیدن به فقه تمدن‌ساز مطرح می‌شود. در این میان، بررسی مواضع فقه نسبت به هنر موسیقی و نقاشی قابل‌تأمل است.
اهداف پژوهش:

تحلیل و ارزیابی رویکردهای مربوط به نسبت رابطۀ فقه و تمدن.
بررسی رویکرد فقه نسبت به موسیقی و نقاشی.

سؤالات پژوهش:

رویکردهای مختلف موجود و مربوط به نسبت رابطه فقه و تمدن کدامند؟
فقه چه رویکرد نسبت به هنر موسیقی و نقاشی دارد؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining Existing Approaches to the Relationship Between Jurisprudence (Fiqh) and Civilization in Contemporary Society (Case Study: The Jurisprudential Approach to Painting and Music)

نویسندگان English

Mohammad Javad Heydari Khorasani 1
Mohammad Nozari Ferdowsiyeh 1
Abbas Soleymani 2
1 Assistant Professor, Department of Fiqh and Fundamentals of Islamic Law, University of Qom, Qom, Iran.
2 PhD student, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

Various perspectives have been proposed regarding the relationship between fiqh (Islamic jurisprudence) and civilization. Some scholars deny any compatibility or connection between the two, considering fiqh solely concerned with otherworldly salvation while viewing civilization as responsible for worldly livelihood and prosperity. This study employs a descriptive-analytical method, relying on data from library sources. Conversely, many thinkers argue for the compatibility of fiqh and civilization, though with two distinct approaches: Passive Compatibility: Fiqh evolves alongside socio-economic and political developments, yet this transformation is not born from its internal discourse but rather submits to external paradigms. Also, Active Compatibility: The relationship is reciprocal—civilization can be influenced by fiqh, just as fiqh is shaped by civilization, progressing in tandem with it. This perspective asserts that fiqh can establish the necessary systems for achieving a modern Islamic civilization. Through critical analysis of these approaches, this research advocates for the second perspective—active compatibility—and proposes intra-jurisprudential (burūn-fiqhī) and extra-jurisprudential (darūn-fiqhī) methods to realize a civilization-building fiqh. The study also examines fiqh’s stance on the arts, particularly music and painting.
Research Objectives:
1.     To analyze and evaluate approaches concerning the relationship between fiqh and civilization.
2.     To investigate fiqh’s approach to music and painting.
Research Questions:
1.     What are the existing approaches to the relationship between fiqh and civilization?
2.     How does fiqh engage with the arts of music and painting?

کلیدواژه‌ها English

Fiqh (Jurisprudence)
Civilization
Civilization-Building
Systems
Religion
قرآن.
آدمیت، فریدون. (1349). اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده. تهران: خوارزمی.
آذری، سمیرا. (1402). «بررسی هنر نقاشی و مجسمه‌سازی از منظر فقه امامیه». اولین همایش بین‌المللی افق‌های نوین در آموزش و پرورش در هزاره سوم.
آکوچکیان، احمد. (1376). «احیای فکر دینی». کیهان اندیشه، شماره 73.
احمدوند، خلیل‌الله؛ حسینی، سادات. (1401). «مبانی فقه موسیقی در اسلام». فصلنامه حقوقی قانون‌یار، دوره7، 24.
الجابری، محمدعابد. (1376). «دانش فقه، بنیاد روش‌شناختی عقل عربی- اسلامی». ترجمۀ محمدمهدی خلجی، نقد و نظر، شماره 12.
اعرافی، علیرضا. (1395). درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز. قم: نشر اشراق.
امام خمینی. (1373). ولایت‌فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر امام خمینی.
بازرگان، مهدی. (1377). آخرت و خدا. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
بازرگان، مهدی. (1374). «هدف بعثت انبیا». نشریه کیان، شماره 28.
بیرو، آلن. (1370). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه: ساروخانی، تهران: کیهان.
جمالی، مصطفی. (1387). جریان‌شناسی فقهی در مهندسی تمدن اسلامی. قم: فرهنگستان علوم اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (1381). نسبت دین و دنیا، بررسی و نقد نظریه سکولاریسم. قم: مرکز اسراء.
حائری یزدی، مهدی. (1995م). حکمت و حکومت، چاپ اول، لندن: بی‌نا.
حقیقت، سیدصادق. (1396). همروی؛ فلسفه سیاسی و فقه سیاسی. تهران: هرمس.
خامنه‌ای، سید علی. (1374). سخنرانی در جمع علما و فضلای حوزه علمیه در مدرسه دارالشفاء.
خامنه‌ای، سید علی، بیانات رهبر انقلاب در جمع اساتید، فضلا و طلاب حوزة علمیة قم در مدرسة فیضیه ۱۳۷۹/۷/۱۴
خامنه‌ای، سید علی، بیانات رهبر انقلاب در دیدار با پاسداران ۱۳۶۸/۱۲/۱۰
خامنه‌ای، سید علی، بیانات رهبر انقلاب در دیدار کارگزاران نظام ۱۳۸۰/۹/۲۱
خامنه‌ای، سید علی، سخنرانی در دیدار جوانان استان خراسان شمالی23/7/ 1391
خسروپناه، عبدالحسین. (1383). کلام جدید. چاپ سوم، قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه.
------------------. (1382). گستره شریعت. قم: دفتر نشر معارف.
خمینی روح‌الله. (1386). صحیفه امام. ج 3-21، تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار حضرت امام.
ربانی گلپایگانی، علی. (1377). دین و دولت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی.
رضایی، عبدالعلی. (1394). موانع و الزامات مهندسی تمدن اسلامی. چاپ دوم، قم: کتاب فردا.
ساشادینا، عبدالعزیز. (1376). ««عدل» و «امامت» مانع تفکیک دین از حکومت». نشریه نقد، شماره 2 و 3.
سروش، عبدالکریم. (1374). «خدمات و حسنات دین». نشریه کیان، شماره 27.
سروش، عبدالکریم. (1378). «فقه در ترازو». ماهنامه کیان، شماره 46.
سعدی، حسینعلی و دیگران. (1398). عناصر انسان‌شناسی نظام‌سازی فقهی. فصلنامه راهبرد فرهنگ، شماره 48.
سروش، عبدالکریم. (1373). اندر باب اجتهاد (درباره کارآمدی فقه اسلامی در دنیای امروز. تهران‌: نشر طـرح نـور.
--------------. (1379). قبض و بسط تئوریک شریعت. چاپ هفتم، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
---------------. (1377). بسط تجربه نبوی، مقالات «دین اقلی و اکثری» و «ذاتی و عرضی دین». تهران: صراط.
---------------. (1387). مدارا و مدیریت. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
صدر، محمدباقر. (1341). اقتصاد ما. ج1، ترجمه: محمد کاظم موسوی، تهران: انتشارات جامعه مدرسین.
عابدی‌نژاد داورانی، امین رضا. (1398). نامه‌ای به استاد فاضل لنکرانی به جهت نفی فقه نظام،25/11/1398
عدالت‌نژاد، سعید. (1384). اندر باب اجتهاد، کارآمدی فقه اسلامی در دنیای امروز. تهران: طرح نو.
فنایی، ابوالقاسم. (1385). از «مدرنیته اسلامی» تا «اسلام مدرن». تهران: روزنامه شرق، شماره 835.
فراستخواه، مقصود. (1373). سرآغاز نواندیشی معاصر. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کدیور، محسن. (1387). حق‌الناس، اسلام و حقوق بشر. تهران: انتشارات کویر.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (1367). فروع کافی. ج۲، تهران: دارالکتب اسلامیه.
مجتهد شبستری، محمد. (1376). ایمان و آزادی. تهران: انتشارات طرح نو.
مرعشی، سیدجعفر. (1378). مدنیت تکاملی. تهران: سازمان مدیریت صنعتی.
مشکانی سبزواری، عباسعلی. (1390). «درآمدی بر فقه حکومتی». حکومت اسلامی، ش60.
مشکانی سبزواری، عباسعلی. (1390). «درآمـدی بر سنجش ظرفیت‌های تمدن‌سازی فقه». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره 3.
میرمحمدی، سید جمال‌الدین. (1399). «نقش فقه در تمدن‌سازی». نشریه: علم و تمدن در اسلام، شماره 6.
مطهری، مرتضی. (1370). اسلام و مقتضیات زمان. چاپ اول، تهران: صدرا.
مـیراحمدی، مـنصور. (1390). سـکولاریسم اسـلامی: نـقدی بـر دیدگاه روشنفکران مسلمان. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ناصری مقدم حسین. (1391). «سید یزدی فقیهی عرف‌نگر یا عرفی‌گرا». مجله فقه، شماره 73.
نصری، عبدالله. (1378). انتظار بشر از دین. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
نصیری، مهدی. (1398). عصر حیرت؛ جستاری کلامی پیرامون حکمرانی فقهی و تمدنی در عصر غیبت. تهران: مکتبه الصدوق.
نوروزی، محمدجواد. (1388). درآمدی بر نظام سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره.
هاشمی، علی. (1399). فقه و مدرنیته. قم: مکث اندیشه
نوروززاده کوهساره، مجتبی و مسجد سرایی، حمید. (1397). «تحلیل و نقد رویکردهای رقیب و اشکالات وارده بر فقه نظام». فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره 63.