مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی تطبیقی تزکیه نفس در اشعار ناصر خسرو و نسخه مصور کلیله و دمنه ابن‌مقفع از آل‌اینجو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فاطمه گوشه نشین 1
مریم شفیعی تابان 2
فهیمه یگانه دیزج ور 3
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 استادیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/ias.2024.426746.2317
چکیده
باتوجه‌به اهمیت تزکیۀ نفس در بین ملل و اقوام مختلف، یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های فرهنگی توجه و توصیه به اخلاق نیک و پسندیده و دوری از رذایل اخلاقی است. یکی از کتاب‌هایی که از دیر‌باز در ادبیات ما موردتوجه بوده و هست، اشعار ناصرخسرو، شاعر ایرانی قرن پنجم است که در این پژوهشِ تطبیقی، یک سوی سکّه بوده، و آن سوی دیگر، کلیله‌ودمنۀ‌ آل‌اینجو است که تلفیقی از تبادلات فرهنگی میان تمدن‌های هندی، ایرانی و اسلامی است که به زبان حیوانات و حول محور آموزه‌های اخلاقی است. شایان ذکر است که کلیله‌ودمنۀ‌ آل‌اینجو مزیّن به نگاره­های بسیار زیبایی است که گفته‌شده از سفالینه‌های مینایی و کاشی‌های زرین‌فام، الهام ‌گرفته‌است و همین امر سبب شده‌است که این اثر علاوه‌بر ارزش­های ادبی فراوان، از جنبۀ هنری نیز قابل اهتمام باشد. در این پژوهش، با روش توصیفی- تحلیلی شیوه‌های تزکیۀ نفس به دو روش آراستگی به فضایل اخلاقی و دوری از رذایل اخلاقی در اشعار ناصر خسرو و کلیله و دمنه ابن‌مقفّع مورد بررسی قرار گرفت. بارزترین فضایل اخلاقی توصیه‌شده در این دو اثر جهت تزکیۀ نفس شامل یاد خدا، توجه به آخرت، عقل و خرد، است و شاخص‌ترین رذایل اخلاقی که مانع تزکیۀ نفس می‌شود، مواردی چون نفاق، عدم کنترل زبان، حرص و طمع بیان شده ‌است.
اهداف پژوهش:

بررسی تزکیۀ نفس و شیوه‌های دست‌یابی به آن.
بررسی تطبیقی عناصر تزکیۀ نفس در اشعار ناصرخسرو و نسخۀ مصور کلیله‌ودمنه.

سؤالات پژوهش:

روش‌های تزکیۀ نفس کدام است؟
ناصرخسرو و ابن‌مقفّع از چه شاخصه‌هایی برای تزکیۀ نفس استفاده کرده‌اند؟
کلیدواژه‌ها
ادبیات تطبیقی
تزکیۀ نفس
اشعار ناصرخسرو
کلیله‌ودمنۀ آل‌اینجو
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Purification of the Soul in Nasser Khosrow’s Poems and Illustrated Manuscript Ibn al-Muqaffa’s Kalila wa Dimna Al Injo

نویسندگان English

Fatemeh Gooshehneshin 1
Maryam Shafie Taban 2
Fahimeh Yeganeh Dizajvar 3
1 Assistant Professor of Payame Noor University in Arabic Literature, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Payame Noor University in Persian Language and Literature, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of Payame Noor University in Arabic Literature, Tehran, Iran

کلیدواژه‌ها English

: Comparative Literature
Purification of the Soul
Nasser Khosrow’s Poems
and Ibn al-Muqaffa’s Kalila wa DimnaAl Injo
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابن‌مقفع، عبدالله. (1409). کلیله‌ودمنه. بیروت: دارالفکر.
ازهری، محمد. (1421). تهذیب‌اللغة، بیروت، دارإحیاء التراث العربی.
امینی، ابراهیم. (1367). خودسازی و تزکیه نفس، قم: نشر شفق.
برتلس، آ.ی. (1346). ناصرخسرو و اسماعیلیان. ترجمه: آرین‌پور، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بستانی، بطرس. (بی‌تا). ادباء العرب فی الأعصر العباسیة. بیروت: دارنظیر عبود.
بهشتی، سعید. (1389). تأملات فلسفی در تعلیم و تربیت. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
بهروزی‌پور، حسین و قاضی‌زاده، خشایار. (1399). «بازجُست ویژگی‌های مکتب نگارگری شیراز در نگارگری دورۀ آل‎اینجو و آل‌مظفر و تأثیر آن در هنر نگارگری ایران». مطالعات باستان‌شناسی پارسه، شمارۀ سیزدهم، 159- 137.
حسنی رازی، مرتضی. (1364). تبصرة العوام فی معرفة مقامات الأنام، تصحیح: عباس اقبال، تهران: نشر اساطیر.
دبیرسیاقی، محمد. (1354). سفرنامۀ حکیم ناصرخسرو قبادیانی بلخی. تهران: انجمن آثار ملی.
سامانیان، صمد و پورافضل، الهام. (1394). «بررسی تطبیقی ویژگی­های تصویرنگاری و نسخه­شناسی کلیله‌ودمنه آل‎اینجو و آل‌مظفر». نامة هنرهای تجسمی و کاربردی، شمارة 16، 89 -71.
سامانیان، صمد و پورافضل، الهام. (1395). «تحلیل تطبیقی سفالینه‌های مینایی و کاشی‌های زرین‌فام (سده 6 تا 7 هجری) با نگاره‌های نسخه کلیله‌ودمنه 707 ه.ق آل‎اینجو». نگره، شمارة 44، 19- 5.
عمید، حسن. (1389). فرهنگ لغت عمید. تهران: نشر اشجع.
غلامرضایی، محمد. (1389). سی قصیدۀ ناصرخسرو. تهران: نشر جامی.
فروخ، عمر. (1997). تاریخ الأدب العربی «الأعصر العباسی». بیروت: دارالعلم للملائین.
قبادیانی، ناصرخسرو. (1387). دیوان اشعار. تصحیح: مجتبی مینوی، تهران: نشر معین.
قرشی، علی‌اکبر. (1378). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کاسب، عزیزالله. (1384). زندگینامۀ شاعران زبان فارسی. تهران: نشر گُلی.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (بی­تا). اصول کافی. ترجمه: سید جواد مصطفوی، بی‌جا: انتشارات علمیه الإسلامیه.
مجلسی، محمدباقر. (1397). بحارالأنوار. چاپ دوم، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
محمدی ری‌شهری، محمد. (1379). میزان‌الحکمه. ترجمه: حمیدرضا شفیعی، قم: دارالحدیث.
مطهری، مرتضی. (1388). سیری در نهج‌البلاغه. تهران: انتشارات صدرا.
نخشبی، ضیاءالدین. (1369). سلک‌السلوک. مقدمه غلامعلی آریا، تهران: نشر زوّار.
یلمه‌ها، احمدرضا. (1393). «پیام‌های جهانی شعر شهریار». نامۀ فرهنگ آذربایجان شرقی، فصلنامۀ پژوهشی و فرهنگی شهریار، شمارۀ 1، 97-80.