مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی نمود مضامین حکمت اشراق سهروردیِ حاکم در دوره صفویه بر معماری مساجد شیعی پس از انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معماری ، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی ، شبستر ، ایران
2 گروه معماری ، واحد شبستر ، دانشگاه آزاد اسلامی ، شبستر ، ایران
3 گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد ، ایران
4 گروه معماری، واحد اهر، دانشکاه آزاد اسلامی، اهر، ایران.
10.22034/ias.2024.437305.2338
چکیده
پژوهش حاضر درصدد بررسی تأثیر مضامین حکمت اشراق سهروردی در معماری مساجد شیعی پس از انقلاب در شهر تهران است. در گام اول به‌واسطۀ روش تحقیق کیفی و به‌صورت توصیفی و تحلیلی با جمع‌آوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی سه مسجد شاخص دوره صفویه (مسجد امام، مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد چهارباغ) مورد بررسی قرار گرفت و شاخص‌های موردنظر فلسفه اشراق به منظور تدوین چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش، استخراج و دسته‌بندی شده و سپس به الگوی معماری‌ای که در راستای همان مفاهیم  است، اشاره و سپس مورد بررسی قرار گرفته است. در گام دوم  23 مسجد شاخص شهر تهران که در چهار دهۀ اخیر در مناطق مختلف تهران احداث شده‌‌اند باتوجه‌به نظر متخصصان و خبرگان در این حوزه به کمک نمونه‌گیری هدفدار انتخاب شدند. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌های معماری حکمت اشراق در دو حوزه کالبد و تزئینات مساجد چهار دهه اخیر تأثیرگذار بوده‌اند. از میان مساجد شهری تهران، به‌ترتیب مسجد بقیه‌الله‌الاعظم با کسب امتیاز 12و مساجد جامع‌الرسول سعادت‌آباد و حضرت ابوالفضل با کسب امتیاز مساوی10 بیشترین قرابت به مساجد دوره صفوی و کم‌ترین تأثیرپذیری شامل مسجد نظام مافی و مسجد ولیعصر باکسب امتیاز مساوی 2 است؛ همین‌طور بین مساجد دانشگاهی به‌ترتیب، مسجد دانشگاه علامه طباطبایی با کسب امتیاز 9 و مسجد دانشگاه‌های صنعتی شریف و علم و صنعت با کسب امتیاز 8 بیشترین قرابت به مساجد دوره صفوی و کم‌ترین تأثیرپذیری به مسجد کوی دانشگاه با کسب امتیاز 1 اختصاص داده شده است. 
اهداف پژوهشی:

بررسی مضامین حکمت اشراق سهروردی در معماری.
بررسی نمود عناصر معماری برگرفته از حکمت اشراق سهروردی در مساجد شیعی پس از انقلاب.

سؤالات پژوهشی:

مضامین حکمت اشراق سهروردی در معماری کدامند؟
آیا عناصر معماری برگرفته از حکمت اشراق سهروردی در معماری مساجد شیعی پس از انقلاب نمود یافته است؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

investigating the themes of the wisdom of Ishraq Suhrawardi, who ruled in the Safavid period, on the architecture of Shia mosques after the Islamic revolution

نویسندگان English

Sepideh Sharif Khajeh Pasha 1
Mehrvash Kazemi Shishavan 2
Akram Hosseini 3
Asadollah Shafizadeh 4
1 Department of Architecture, Shabestar branch, Islamic Azad University, Shabest,ar Iran
2 Department of Architecture, shabestar branch, Islamic Azad University, shabestar, Iran
3 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
4 Department of Architecture, Ahar Branch, Islamic Azad University, Ahar, Iran.

کلیدواژه‌ها English

The wisdom of illumination Suhrvardi
Shia
Safavid Mosques after the revolution
اردلان، نادر؛ بختیار، لاله. (1390). حس وحدت (سنت عرفانی در معماری ایرانی). ترجمة حمید شاهرخ، اصفهان: نشر خاک.
اشرف نظری، علی؛ حسن‌پور، علی. (1391). «مسجد و فرآیندهای فرهنگی قدرت در نظام جمهوری اسلامی ایران». پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، شماره 4، 11-87.
اطمینان، لیلا، حسینی، سید بهشید، پناهی، سیامک. (1399). «بررسی تطبیقی حکمت اشراق در معماری مساجد دوره صفویه و معاصر». نشریه مطالعات هنر اسلامی، دوره 17، شماره 39، 56-28.
افروغ، محمد. (1390). «مضامین و عناصر شیعی در هنر عصر صفوی با نگاهی به هنر قالی بافی، نگارگری و فلزکاری». مجله مطالعات ایرانی، شماره 20، 52، 25.
انصاری، مجتبی؛ اخوت، هانیه‌السادات و ملایی، معصومه. (1387). «بررسی تأثیر مذهب شیعه بر ارتباطات فضایی مساجد شیعی». فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره 23، 174-145.
البرزی، فریبا؛ جهدی، نوید؛ فتحی، میلاد و یوسفی، امیرحسین. (1399). «تحلیل جلوه‌های معناشناختی نور در معماری اصفهان دوره صفوی، نمونه موردی: مسجد شیخ لطف‌الله در شهر اصفهان». فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره 29، 144-122.
بلخاری قهی، حسن. (1388). سرگذشت هنر در متون اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
بلخاری قهی، حسن. (1388). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی: حوزه هنری، سوره مهر.
بلالی اسکویی، آزیتا؛ زارعی، سحر و حیدری ترکمانی، مینا. (1399). «الگوهای ترکیب اندام‌های بنیادین معماری مساجد شهر اصفهان در دوره صفوی». نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، شماره 2، 150-125.
بمانیان، محمدرضا؛ جلوانی، متین و ارجمندی، سمیرا. (1395). «بررسی ارتباط میان پیکربندی فضایی و حکمت در معماری اسلامی مساجد مکتب اصفهان (نمونه‌های موردی: مسجد آقانور، مسجد امام اصفهان و مسجد شیخ لطف‌الله)». نشریه مطالعات معماری ایران، دوره 5، شماره 9، 1157-141.
بمانیان، محمدرضا؛ پورجعفر، محمدرضا؛ احمدی، فریال و صادقی، علیرضا. (1389). «بازخوانی هویت معنوی و انگاره‌های قدسی در معماری مساجد شیعی». نشریه شیعه‌شناسی، دوره 8، شماره30، 70-37.
پوپ، آرتور. (1380). شاهکارهای هنر ایران. ترجمه: پرویز ناتل خانلری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دباغ، امیرمسعود؛ رهبر، شادی. (1394). «تبلور مفاهیم شیعی در شکل‌گیری مساجد دوران صفویه و قاجاریه؛ بررسی تطبیقی: مسجد شهید مطهری تهران و مسجد امام خمینی اصفهان». فصلنامه شیعه‌شناسی، دوره 13، شماره 52، 190-167.
دیباچی، سید محمدعلی. (1390). «جایگاه نور در حمکت اشراق». فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، شماره 39، 20-1.
ذال، محمدحسین؛ علیئی، میثم و همتی ازندریانی، اسماعیل. (1394). «تداعی مفاهیم شیعی در معماری آیینی (مطالعه موردی سقانفارهای آمل)». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره 31، 154-133.
رضایی، علی. (1382). جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی. قم، نشر: مؤسسه فرهنگی ثقلین.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی‌بن‌حبش. (1375). مجموعه مصنفات. مجلد‌های 1، 2، 3، 4 چاپ دوم، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
رستمی، محسن؛ رستمی، ثریا و یاسری، نگین. (1398). «پژوهشی در تبلور و شکوفایی مضامین و مبانی هنر شیعی در معماری دوران تیموری و صفوی (نمونه موردی، مسجد گوهرشاد و مسجد شیخ لطف‌الله)». فصلنامه معماری‌شناسی، شماره 12، 230-216.
رهبرنیا، زهرا؛ روزبهانی، رؤیا. (1392). «تجلی نور خُرّه با ابعادی هنری و عرفانی در معماری ایرانی - اسلامی با تأکید بر آرای شیخ شهاب‌الدین سهروردی». فصلنامه نقش‌جهان، شماره 1، 74-65.
زمانی، محبوبه؛ اکبری، امیر و داورزنی، مریم. (1400). «تجلی زیبایی‌شناسی مکتب  فلسفی اصفهان در معماری قدسی مساجد عصر صفوی (نمونه موردی: مسجد امام اصفهان)». فصلنامه علمی تاریخ ایران اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی شوشتر، شماره 1، 109-85.
زمرشیدی، حسین. (1393). «معماری مساجد ایرانی و هنرهای قدسی آن». شهر‌های ایرانی اسلامی، شماره 15، 20-5.
ساکی، نانسی. (1401). «نقش و تأثیر آیات قرآن در معماری مساجد (با تأکید بر کتیبه‌های قرآنی مسجد جامع اصفهان)». نشریه مطالعات هنر اسلامی، دوره 19، شماره 48، 484-468.
شفیعی، فاطمه؛ فاضلی، علیرضا و آزادی، محمدجواد. (1393). «بررسی تجلی رمز نور در معماری اسلامی (بر مبنای نگاه اشراقی سهروردی به نور و تأکید بر شاخصه‌های مساجد اسلامی)». نگارینه هنر اسلامی، شماره 3، 41-24.
طبسی، محسن. (1386). «شناسایی و تحلیل مؤثر بر تغییرات کالبدی و عملکردی معماری گرمابه‌های ایران دوره صفوی». پایان‌نامه دکتری پژوهش هنر، دانشگاه تربیت مدرس.
عریانی‌نژاد، رضا؛ دژدار، امید و محمدمهدی، سروش. (1401). «بررسی نقش نشانه‌های شیعی در مراتب حس مکانی اماکن مقدس دوران صفویان نمونه موردی مسجد امام و مسجد شیخ لطف‌الله». نشریه مطالعات هنر اسلامی، دوره 19، شماره 45،  488-471.
غلام‌زاده نیکجو، پریسا؛ کوشان، ایوب و امانی، رستم. (1401). «وحدت وجود در منظومه‌های امیر خسرو دهلوی در تبیین اصل وحدت و کثرت معماری مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان». نشریه مطالعات هنر اسلامی، دوره 19، شماره 48، 585- 573.
فرخی، میثم. (1395). «واکاوی سیر سیاست‌گذاری فرهنگی مسجد در دهه دوم انقلاب اسلامی». فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره 18، 217-197.
قصری، محمدعلی؛ میرغلامی، مرتضی و حجت، عیسی. (1397). «تحلیل خوانش مخاطبان از گونه‌های مختلف مساجد معاصر تبریز از دیدگاه فرم و نماد و با معیار احکام فقهی شیعی». فصلنامه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، شماره 1،  40-27.
کمالی‌زاده، طاهره. (1396). «عقل فعال و طباع تام در حکمت اشراق و اندیشه شیعی». فصلنامه پژوهش‌های فلسفی، شماره 20، 229-211.
کیان‌مهر، قباد؛ تقوی‌نژاد، بهاره. (1390). «مطالعه تطبیقی مضامین کتیبه‌های کاشیکاری مدرسه چهارباغ اصفهان و باورهای عصر صفویه». فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، شماره 2،  154-133.
گرابر، اولگ. (1384). «هنر، معماری و قرآن». نشریه اسلام‌پژوهی، دوره 1، شماره 1، 80-51.
متولی، عبدالله؛ حسن‌بیگی، محمد و حسین‌آبادی فراهانی، شبنم. (1396). «نقش باورهای شیعی در معماری عصر صفوی». پژوهش‌نامه تاریخ تشیع، شماره 2، 92-77.
مرادی‌نسب، حسین؛ بمانیان، محمدرضا و اعتصام، ایرج. (1397). «بازخوانی اندیشه تشبیهی و تنزیهی در کالبد معماری مساجد مکتب اصفهان، مطالعه موردی مسجد امام اصفهان». فصلنامه هویت شهر، شماره 34، 28-19.
مهدوی‌نژاد، محمدجواد؛ مشایخی، محمد و بهرامی، منیره. (1393). «الگوی طراحی مساجد در معماری معاصر». فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره 5، 15-1.
نصر، حسین. (1365). مکتب اصفهان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
نصر، سید حسین. (1389). هنر و معنویت اسلامی. ترجمه: رحیم قاسمیان. تهران، نشر: حکمت.