مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

واکاوی الگوهای معماری مناطق روستایی استان ایلام در سازمان فضایی خانه های غرب ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 ایران- تهران- دانشگاه جامع علمی کاربردی- مرکز آموزشی ایلام 2
2 دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی‌شاپور دزفول، ایران
3 استادیار، گروه معماری، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران
10.22034/ias.2024.452203.2359
چکیده
 در این پژوهش به‌دنبال کشف و الگوی (زبان و لهجه) معماری خانه‌های روستایی براساس روش نحو فضا بودیم. با بررسی مؤلفه‌های نحو فضا در خانه‌های موردمطالعه، ضمن تبین تفاوت‌ها و شباهت‌های ساختار فضایی آنان، الگوی واحدی از زبان و لهجه معماری آنان کشف شد؛ اگرچه این الگو، بنا به تفاوت‌هایی که در ساختار فضاییِ بافت‌های مورد مطالعه، ناهمگون است اما می‌تواند مبنایی برای الگوی مسکن روستایی در استان ایلام تلقی گردد. روش تحقیق این پژوهش توصیفی - تحلیلی با استدلال منطقی داده‌های نرم‌افزاری است. جامعه آماری تعداد ۲۰ خانه روستایی با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. در این پژوهش، از عامل‌های تحلیل بصری ایزو ویست «سطح دید از کل پلان»، «فشردگی دید»، «زاویه قابل‌رؤیت»، «انعطاف‌پذیری (رازآلودگی)» و تحلیل‌های محوری «انتخاب» و «درجه اتصال» استفاده شد. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در نرم‌افزارهای AutoCad و DepthMap استفاده شد. اتصال، عمومیت و حریم خصوصی، خوانایی، حریم خصوصی بصری، دسترسی بصری و جهت‌گیری بصری در خانه‌های روستایی نیز سازمان‌دهی سلسله‌مراتبی فضاها را براساس سطوح عمومی و حریم خصوصی آن‌ها نشان می‌دهد. در تحلیل الگوی کلی معماری و آرایش فضایی خانه‌های روستایی، می‌توانیم یک رویکرد طراحی منسجم را مشاهده کنیم که مشخصۀ آن سازمان‌دهی خطی و تکراری با عناصر مشترک و سلسله‌مراتب واضح فضاها است. خانه‌ها یک الگوی خطی را نشان داده که از آرایش خاصی در امتداد یک محور مرکزی پیروی کرده و حس نظم و تداوم ایجاد می‌شود.
اهداف پژوهش:
۱. به‌دست‌آوردن زبانِ الگوی معماری خانه‌های روستایی استان ایلام.

تبیین کاربرد روش چیدمان فضا در سنجش فضاهای معماری مسکونی روستاهای استان ایلام.

 سؤالات پژوهش:

بررسی فضاهای معماری براساس نظریه گراف و چیدمان فضا چه دستاوردهای شناختی درباره معماری مسکونی روستایی استان ایلام دارد؟
چگونه می‌توان لهجه سازماندهی فضا در خانه‌های روستایی استان ایلام را صورت‌بندی نمود؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of Architectural Patterns in Rural Areas of Ilam Province in the Spatial Organization of Western Iranian Houses

نویسندگان English

Zahra Parhizkari 1
Behzad Vasigh 2
Saeid Salehi Marzijarani 3
Mahmoud Teimouri 3
1 Center Of Ilam 2 University of Applied Science and Technology, Tehran, Iran
2 Architecture and Urbanism Faculty, Jundi-Shapur University of Technology, Dezful, Iran
3 Department of Architecture, Arak Branch, Islamic Azad University, Arak, Iran
چکیده English

This research sought to discover the architectural pattern (language and dialect) of rural houses based on the space syntax method. By examining the space syntax components in the studied houses, while explaining the differences and similarities in their spatial structure, a unified pattern of their architectural language and dialect was identified. Although this pattern is heterogeneous due to differences in the spatial structure of the studied contexts, it can serve as a basis for the rural housing model in Ilam Province. The research method is descriptive-analytical with logical reasoning of software-generated data. The statistical population consisted of 20 rural houses selected through multi-stage cluster sampling. This study used visual analysis factors of isovist, including "visible area of the entire plan," "visual compactness," "visible angle," "flexibility (mystery)," and axial analysis of "choice" and "connectivity degree." Data analysis was conducted using AutoCAD and DepthMap software. Connectivity, public and private domains, legibility, visual privacy, visual access, and visual orientation in rural houses also demonstrate a hierarchical organization of spaces based on their public and private levels. In analyzing the overall architectural pattern and spatial arrangement of rural houses, a cohesive design approach can be observed, characterized by linear and repetitive organization with shared elements and clear spatial hierarchies. The houses exhibit a linear pattern following a specific arrangement along a central axis, creating a sense of order and continuity.
Research Objectives:

Identifying the architectural language of rural houses in Ilam Province.
Explaining the application of space syntax in evaluating the architectural spaces of rural residences in Ilam Province.

Research Questions:

What cognitive insights does the examination of architectural spaces based on graph theory and space syntax provide regarding the rural residential architecture of Ilam Province?
How can the dialect of spatial organization in rural houses of Ilam Province be formulated?

کلیدواژه‌ها English

Spatial organization
rural housing pattern
space syntax
western Iranian cities
Ilam
امیری، ابراهیم. (۱۳۹۳). مقدمه­ای بر شناخت مساکن و سکونتگاه­های روستایی در ایران. بجنورد: جهانی.
بنتلی، ای ین؛ الکک، آلن؛ مورین، پال؛ مکگین، سر و اسمیت، گراهام. (۱۳۹۲). محیط­های پاسخده (کتاب راهنمای طراحان). مصطفی بهزادفر. تهران: دانشگاه علم و فرهنگ.
راپاپورت، آموس. (۱۳۸۸). انسان‌شناسی و مسکن. خسرو افضلیان. تهران: حرفه هنرمند.
اتحادی، حمید؛ حسن‌پور، فرامرز و مهرپویا، حسین. (۱۴۰۰).  «واکاوی مؤلفه‌های درون‌گرایی در معماری بومی روستای قلعه‌نوی سیستان». مسکن و محیط روستا، ۴۰ (۱۷۴)، 57-72.
بازایی، محمد؛ قاسمی سیچانی، مریم؛ شجاعی، علیرضا و مداحی، مهدی. (۱۳۹۹). «خوانش نحوی تداوم و تغییر در پیکره­بندی فضایی خانه‌های بومی شیراز، از عهد زندیه تاکنون با استفاده از داده‌های کمی نرم‌افزار UCL Depth Map. مطالعات هنر اسلامی ۱۶ (۳۷)، 47-67.
بهپور، زهرا؛ شعاعی، حمیدرضا و نبی میبدی، مسعود. (۱۳۹۷). «نحو فضا رهیافتی برای ادراک عرصه‌بندی خانه در شهر یزد (دوره‌های قاجاریه، پهلوی و جمهوری اسلامی)». معماری اقلیم گرم و خشک، ۶ (۸)،  47-75.
پوردیهیمی، شهرام. (۱۳۹۰). فرهنگ و مسکن. مسکن و محیط روستا، ۳۰ (۱۳۴)،  3-18.
پیوسته­گر، یعقوب؛ حیدری، علی‌اکبر و کیایی، مریم. (۱۳۹۶). «بررسی عامل تفاوت فضا و ارزش فضایی در خانه‌های سنتی ایران با استفاده از روش چیدمان فضا». مطالعات محیطی هفت حصار، ۵ (۲۰)، 5-18.
حق لسان، مسعود؛ ایرانی، مهری و نیکنام، سودا. (۱۳۹۹). «مطالعه سیر تحول ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایرانی از بُعد کالبدی و ارتباطی با روش نحو فضا (نمونه موردی: خانه‌های دوره قاجاریه و پهلوی تبریز)». مسکن و محیط روستا، ۳۹ (۱۷۲)، 17-32.
حیدرنتاج، وحید؛ احمدی، سهیلا. (۱۳۹۸). «تحلیل روابط فضایی خانه‌های روستایی براساس نگرش فرهنگی - اجتماعی (مطالعه موردی: روستای کوهپر)». مسکن و محیط روستا، ۳۸ (۱۶۶)، 19-34.
حیدری، علی‌اکبر؛ قاسمیان اصل، عیسی و کیایی، مریم. (۱۳۹۶). «تحلیل ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایران با استفاده از روش نحو فضا مطالعه موردی: مقایسه خانه‌های یزد، کاشان و اصفهان». مطالعات شهر ایرانی-‌اسلامی، ۷ (۲۸)، 21-33.
دانش، جهان؛ موحد، خسرو؛ تقی‌پور، ملیحه. (۱۴۰۰). «تبین مفهوم سلسله‌مراتب شکلی - فضایی در الگوی سکونتگاهی قاجار (نمونه موردی: خانه‌های اعیانی تهران)». معماری و شهرسازی ایران، ۱۲ (۲)، ۲۶۳-251.
رازجو، مهرداد؛ متین، مهرداد و امامقلی، عقیل. (۱۳۹۹). «واکاوی تأثیرگذاری عناصر کالبدی مسکن روستایی غرب گیلان در راندمان عملکردی با استفاده از روش نحو فضا». معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 13(۳۲)، 83-97.
زارعی، سعیده؛ یگانه، منصور. (۱۳۹۷). «تحلیل نقش هم‌پیوندی فضاها در روابط اجتماعی خانه‌های سنتی کاشان». مدیریت شهری، ۱۷(۵۲)، 81-91.
زرگر، اکبر؛ حاتمی خانقاهی، توحید. (۱۳۹۳). «وجوه مؤثر بر طراحی مسکن روستایی». مسکن و محیط روستا، ۳۳ (۱۴۸)، ۶۲-45.
زرگر، اکبر؛ سرتیپی‌پور، محسن؛ میری، سیدحسن و شیخ طاهری، حامد. (۱۳۹۴). «طراحی و شکل­گیری خانة روستایی به روایت معماران قدیمی؛ مطالعه­ی موردی: روستاهای شهرستان گرمسار». مسکن و محیط روستا، ۳۳ (۱۴۸)، 8-14.
سعادتی وقار، پوریا؛ ضرغامی، اسماعیل و قنبران، عبدالحمید. (۱۳۹۸). «واکاوی تعامل بین گونه‌های شکلی مسکن سنتی و ارتباطات فضایی با استفاده از ابزار نحو فضا (نمونه موردی: خانه‌های سنتی کاشان)». مطالعات معماری ایران، ۸ (۱۶)، 180-153.
سلطانی، سحر؛ خاکی، آزاده. (۱۳۹۳). «بررسی خوانایی در فضای کار با استفاده از روش تحلیلی نحو فضا نمونه موردی: ساختمان اداری در مرحله پیش از ساخت». همایش ملی نظریه­های نوین در معماری و شهرسازی. قزوین.
شیخ بهایی، امیررضا. (۱۳۹۸). «بررسی اصل درون‌گرایی در مسکن ایرانی بر اساس نظریه نحو فضا (مطالعه موردی: خانه‌های سنتی اقلیم گرم و خشک)». مدیریت شهری، ۱۸(۵۴)، 63-78.
طباطبایی ملاذی، فاطمه؛ صابرنژاد، ژاله. (۱۳۹۵). «رویکرد تحلیلی نحو (چیدمان) فضا در ادراک پیکره‌بندی فضایی مسکن بومی قشم (نمونه موردی روستای لافت)». مسکن و محیط روستا، ۳۵ (۱۵۴)، 75-88.
عباس­زادگان، مصطفی. (۱۳۸۱). «روش چیدمان فضا در فرایند طراحی شهری با نگاهی به شهر یزد». مدیریت شهری، (۹)، 64-115.
فتح بقالی، عاطفه؛ مقصودی تیلکی، محمدجواد و هدایتی مرز بالی. معصومه. (۱۴۰۰). «بازتاب ساختار اجتماعی در پیکره­بندی فضایی مسکن با تأکید بر تئوری نحو فضا (مطالعه موردی: خانه‌های سنتی و معاصر بافت فرهنگی تاریخی تبریز)». جغرافیا و مطالعات محیطی، ۱۰ (۳۸)، ۶۴-47.
قاسمیان اصل، عیسی؛ نصر، طاهره. (۱۳۹۷). «بررسی مطلوبیت فضایی خانه‌های سنتی براساس مؤلفه‌های راندمان عملکردی مطالعه موردی: خانه‌های دوره قاجار در شهر یزد. مطالعات محیطی هفت حصار، ۶ (۲۳)، ۱۰۷-۱۲۱.
کربلایی حسینی غیاثوند، ابوالفضل؛ سهیلی، جمال­الدین. (۱۳۹۷). «بررسی نقش مؤلفه‌های کالبدی محیط در اجتماع‌پذیری فضاهای فرهنگی با استفاده از تکنیک چیدمان فضا، مورد مطالعاتی: مجتمع­های فرهنگی دزفول و نیاوران». معماری و شهرسازی آرمان­شهر، ۱۱ (۲۵)، ۳۷۳-361.
کمالی‌پور، حسام؛ معماریان، غلامحسین؛ فیضی، محسن و موسویان، محمد فرید. (۱۳۹۱). ترکیب شکلی و پیکره­بندی فضایی در مسکن بومی: مقایسه تطبیقی فضای مهمان در خانه‌های سنتی کرمان. مسکن و محیط روستا، ۳۱ (۱۳۸)، 1-16.
کیایی، مهدخت؛ سلطان‌زاده، حسین و حیدری، علی‌اکبر. (۱۳۹۸). «سنجش انعطاف‌پذیری نظام فضایی با استفاده از تکنیک چیدمان فضا (مطالعه موردی: خانه‌های شهر قزوین)». باغ نظر، ۱۶ (۷۱)، 61-76.
مهاجری، ناهید؛ قمی، شیوا. (۱۳۸۷). «رویکردی تحلیلی بر نظرات طراحی کریستوفر الکساندر». هویت شهر، ۲ (۲)، ۵۶-45.
مداحی، سید مهدی؛ معماریان، غلامحسین. (۱۳۹۵). «تجزیه‌وتحلیل پیکره­بندی فضایی خانه‌های بومی با رویکرد نحو فضا (نمونه موردی: شهر بُشرویه). مسکن و محیط روستا، ۳۵ (۱۵۶)، ۶۶-49.
مظاهری، مجتبی؛ دژدار، امید و موسوی، سید جلیل. (۱۳۹۷). «تحلیل نقش حیاط در ساختار فضایی خانه­های ایرانی با بهره­گیری از روش نحو فضا (Space Syntax)». هویت شهر، ۱۲ (۲)، (پیاپی ۳۴)، ۱۰۸-97.
هادی‌زاده، علیرضا؛ نورتقانی، عبدالمجید. (۱۴۰۰). «انطباق: راهکار استمرار الگوی فعالیت‌ها در تغییرات گونه‌شناسی مسکن روستایی اشکورات گیلان». پژوهش‌های روستایی، ۱۲ (۳)، ۶۰۷-590.
یونسی، گلزار؛ ارمغان، مریم و ثقفی، محمدجواد. (۱۳۹۹). «تحلیل ساختار کالبدی - فضایی خانه­های طبقات اجتماعی شرکت شهر نفتی آبادان در دوران رونق صنعت نفت، با روش نحو فضا». مطالعات شهر ایرانی – اسلامی، 11(۳۹)، ۶۹-۸۰-69.
Adeokun, Cynthia O. (2012). Analysis of spatial types and social space in Ile-Ife domestic architecture. Paper presented at the WABER 2012 conference (Abuja, Nigeria): 24-26.
Alexander, C. Ishikawa, S. Silverstein, M. Jacobson, M. Fiksdahl-King, I. and Angel, S. (1977). A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction. Oxford University Press. New York.
-Alexander, C. (1979). The Timeless Way of Building. New York. NY: Oxford University Press.
Alitajer, S., & Molavi Nojoumi, Gh. (2016). Privacy at home: Analysis of behavioral patterns in the spatial configuration of traditional and modern houses in the city of Hamedan based on the notion of space syntax. Science Direct. Frontiers of Architectural Research.
Bafna, S. (2003). Space Syntax a Brief Introduction to Its Logic and Analytical Techniques. Environment and Behaviour 35 (1): 17-29.
Benedikt, M. L. (1979). To take hold of space: Isovists and isovist fields.Environment and Planning B: Planning and Design 6 (1): 47-65.
Bendikt, Michael. Burnham, Clarke A. (1985). Perceiving architectural space: from optic arrays to isovists. In: Warren, W.H. Shaw, R. E. J. Hillsdale, N. (eds.) Persistence and change. Lawrence Erlbaum: Connecticut.
Bondy, J. A., Murty, U. S. R. (1982) Ontario Canada: Department of Combinatorics and Optimization. Univercity of Waterloo.
Brown, F. Bellal, T. (2001) Comparative analysis of Mzabite and other Berber domestic space. Proceedings of the 3th International Symposium on Space Syntax. Atlanta. GA.
Charalambous, N., & Mavridou, M. (2012). S pace Syntax: Spatial Integration Accessibility and Angular Segment Analysis by Metric Distance (ASAMeD). In Angela Hull. Cecília Silva and Luca Bertolini (Eds.) Accessibility Instruments for Planning Practice. COST Office: 57-62.
Dawes, M., Ostwald, M.J. (2014). Prospect-Refuge theory and the textile-block houses of Frank Lloyd Wright: an analysis of spatio-visual characteristics using isovists. Building and Environment 80.
Faris Ali, M., &  Ahmad Sanusi,  H. (2013). Mosque Layout design: An analytical study of mosque Layouts in the early ottoman Period. Frontiers of Architectural Research 2.
Hillier, B. (1984). The Social Logic of Space. Cambridge: Cambridge University Press.
Jiang, Bin. Claramunt, Christophe. Klarqvist, Björn. (2000). Integration of space syntax into GIS for modelling urban spaces. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation. 3-4, 2.
Klarqvist, B. (1993). A Space Syntax Glossary. Nordisk Arkitektur for Skning (2): 11-12.
Mandler, J. (1984). Stories, Scripts and Scenes: Aspects of Schema Theory. Hillsdale. NJ: Erlbaum.
Manum, B. (2009). A-graph complementary software for axial-line Analysis. Proceeding of the 7th International Space Syntax Symposium (Stockolm, Sweden) (070).
Montello, Daniel R. (2007). Published. The Contribution of Space Syntax to a Comprehensive Therory of Enviromental Psychology 6th International Space Syntax Symposium. Istanbul.
Nopadon, Thungsakul. (2001). A syntatic analysis of spatial configuration towards the understanding of continuity and change in vernacular living space: a case study in the upper northeast of Thailand. Bell & Howell information and learning company.
Ostwald, Michael J. (2011). The Mathematics of Spatial Configuration: Revisiting, Revising and Critiquing Justified Plan Graph Theory, Nexus Network Journal (13): 445–470.
Penn, Alan. (2011). Space Syntax and Spatial Cognition or, Why the axial Line? Procceding. 3rd International Space Syntax Symposium. Atlanta.
Salingaros, Nikos A. (1999). Architecture, Patterns, and Mathematics. Nexus Network Journal (1): 75-86.
Schank, R.C. Abelson, R. (1977). Scripts, Plans, Goals, and Understanding. Hillsdale. NJ: Earlbaum Assoc.
Ulric, N. (1977). Cogniton and Reality. The American Journal of Psychology 90 (3): 541-543.