موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 61 2026 03 21 "From Sense to Intellect": An Epistemological Deliberation on the Levels of Creation and Perception of Architecture Based on the Views of Sadrian Wisdom از حِس تا عَقل، مُداقه ای معرفت شناختی در مَراتب ایجاد و ادراک معماری مبتنی بر آراءِ حکمت صدرایی 61 82 232087 10.22034/ias.2025.512320.2415 FA علی امیری شادمهری گروه هنر و معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران، 0009-0002-6638-9226 خسرو صحاف گروه هنر و معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران، 0000-0003-2642-3311 علیرضا کهنسال گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران، 0000-0002-1797-4317 Journal Article 2025 03 14 Epistemology has been defined as the explanation of the foundations of affirmations, meaning that a connection can be established between beliefs and truths. This matter is realized when the foundations of perception, the definition of truth, and the ways of attaining it are analyzed. Epistemological foundations differ across various schools of thought, and these differences have significant impacts on the epistemology of art and specifically architecture. The aim of the present research is to deliberate on the relationship between humans and architectural works in the two stages of creation and perception, based on the epistemological system of Sadrian Wisdom. Epistemology in Sadra's thought holds a special position due to its ontological roots. For Ṣadr al-Mutaʾallihīn, the soul (nafs), as the true perceiver, is considered a graded existence that is identical to perception. Within this framework, perception is defined as having levels ranging from the most material to the highest, which are briefly categorized from sensory apprehensions to intellectual and intuitive ones. This hierarchy of reception and perception for the possessor of the soul indicates a station in which each of these stations produces different effects at the stage of creation and serves as the source of different receptions at the level of perception. Regarding the necessity of the present research: explaining the epistemological foundations of Sadrian Wisdom, which has been the origin of the theoretical foundations of our traditional art and architecture, as well as paying attention to the fact that the methodology of our architectural studies falls under the epistemology of Western schools, which is one of the gaps in the theoretical foundations of our contemporary architecture. Explaining the epistemological foundations of authentic Iranian-Islamic architecture influenced by the foundations of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah) constitutes the general problem, and deliberating on the strategies for realizing these foundations constitutes the specific problem and aim of the research. The present research is a qualitative study of a theoretical-philosophical nature with a fundamental aim, employing an interpretive-descriptive approach in terms of data judgment and a content-library method in terms of data collection. Research Objectives: The main objective is to explain the epistemological foundations based on the views and ideas of Transcendent Philosophy. A deliberation on the epistemology of architecture under the epistemological foundations of Sadrian thought; as well as explaining architectural manifestations based on the epistemological foundations of Transcendent Philosophy in valuable examples of Iranian-Islamic architecture. Research Questions: What are the epistemological foundations of Transcendent Philosophy? How are the human stations, in terms of knowledge, defined? What effects does the existential level of the human being, in terms of understanding and reception, have at the stage of creation and perception of architectural works? What are the strategies and architectural examples that can elevate perceptions? معرفت شناسی را تبیین مبانی تصدیقات تعریف کردهاند؛ به این معنا که بتوان میان باورها و حقایق پیوند برقرارکرد. این مهّم زمانی مُحَقَق میشود که مبانی ادراک، تعریف حقیقت و راههای دریافت آن مورد واکاوی قرار گیرند؛ بنیانهای معرفتی نزد هر دستگاه فکری متفاوت بوده و این تفاوتها در معرفتشناسی هنر و به صورت خاص معماری تأثیرات بسیاری دارد. هدف پژوهش حاضر مُداقه در رابطهی انسان و آثار معماری در دو مرحله خَلق و دَرک مبتنی بر نظام معرفت شناسی حکمت صدرایی است. معرفتشناسی در اندیشه صدرا به دلیل ریشههای هستیشناختی جایگاه خاصی دارد. نزد صدرالمتالهین نَفْس به عنوان مُدرِک حقیقی، وجودی ذومراتب دانسته شده که عینِ ادراک است. ذیل این دیدگاه ادراک دارای مراتبی از مادیترین تا عالیترین تعریف شده که به اختصار از دریافتهای حِسّی تا عَقلی و شهودی دستهبندی شده است. سلسله مراتب این دریافت و ادراک برای صاحب نَفْس مُبَیِّن مقامی است که هر کدام از این مقامات مُبْدِع آثار مختلف در مرحله ایجاد و منشأ دریافتهای مختلف در مرتبه ادراک میباشد. در باب ضرروت پژوهش حاضر؛ تبیین مبانی معرفتی حکمت صدرایی که خواستگاه مبانی نظری هنر و معماری سنتی ما بودهاست همچنین توجه به این مهّم که روششناسی مطالعات معماری ما ذیل معرفت شناسی مکاتب غربی است که این از خلاءهای مبانی نظری معماری معاصر ما میباشد. تبیین مبانی معرفت شناسی معماری اصیل ایرانی اسلامی متاثر از بنیانهای حکمت متعالیه مسأله عام و مداقه در راهبردهای تحقق این مبانی مسأله و هدف خاص پژوهش میباشد. پژوهش پیشرو پژوهشی کیفی از جنس نظری– حِکمی با هدفی بنیادین با رویکردی از نوع تفسیری-تشریحی ازجهت داوری دادهها و با روشی محتوایی – کتابخانهای از منظر گردآوری دادهها میباشد. اهداف پژوهش 1) هدف اصلی تبیین مبانی معرفتشناسی مبتنی بر آرا و اندیشههای حکمت متعالیه است. 2) مداقهای در معرفت معماری ذیل مبانی معرفت صدرایی؛ و همچنین تبیین تجلّیات معمارانه مبتنی بر مبانی معرفت شناسی حکمت متعالیه در مصادیقی از معماری ایرانی‌اسلامی واجد ارزش. سؤالات پژوهش 1) مبانی معرفت‌شناسی حکمت متعالیه چیست؟ مقامات انسانی؛ از جنس معرفت چگونه تعریف میشوند؟ 2) مرتبه وجودی انسان به لحاظ درک و دریافت در مقام ایجاد و ادراک آثار معماری منشأ چه تأثیراتی است؟ راهبردها و مصادیق معمارانه که می‌تواند تعالی‌بخش ادراکات باشند کدام‌اند؟

https://www.sysislamicartjournal.ir/article_232087_3b592152700e9e46ae1ca712ce8ef4f5.pdf