موسسه مطالعات هنراسلامی مطالعات هنر اسلامی 1735-708X 23 61 2026 03 21 An Intertextual and Postmodern Reading of Suhrawardī’s Illuminationist Aesthetics and Its Manifestations in Islamic Art خوانش بینامتنی و پسامدرن از زیبایی شناسی اشراقی سهروردی و نمودهای آن در هنر اسلامی 7 40 241819 10.22034/ias.2026.556019.2437 FA رهام امیرپور امرائی گروه پژوهش هنر، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزادِ اسلامی، تهران، ایران 0000-0001-7812-2014 پدرام دادفر گروه عکاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزادِ اسلامی، تهران، ایران 0009-0002-8260-2031 پژمان دادخواه گروه عکاسی، موسسه آموزش عالی اقبال لاهوری، مشهد، ایران 0009-0003-6164-1071 فاطمه شاهرودی گروه پژوهش هنر، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزادِ اسلامی، تهران، ایران 0000-0002-8394-3199 Journal Article 2025 09 28 This research examines the intertextual and postmodern reading of Suhrawardi's illuminative aesthetics and its manifestations in Islamic art. The main problem of the research is how the illuminative and imaginal system of Illuminative Wisdom (Hikmat al-Ishraq) is embodied in the form of symbols and visual structures in certain fields of Islamic art, and to what extent it can be re-read within the horizon of intertextuality theory and postmodern debates. Accordingly, first, the key components of illuminative aesthetics – such as the gradations of light and darkness, the imaginal world (ʿĀlam al-Mithāl), the luminous body (Haykal Nūrī), the allegory of birds, and the concept of Mount Qaf – are extracted from Suhrawardi's treatises and interpreted within the framework of intertextuality discourse. Then, using a qualitative and interpretive approach, several exemplary instances of Islamic art – including the organization of light in mosque architecture, glass lamps inscribed with the Light Verse, and Persian painting and illumination (Tadhhib) centered on the scenes of the Miʿraj and the depiction of the imaginal world – are subjected to comparative analysis. The findings indicate that there are significant overlaps between the illuminative-imaginal logic of Illuminative Wisdom and the logic of organizing light, space, color, and pattern in these artworks; such that one can speak of "Illuminative Art" as one of the possible readings of Islamic art. Finally, the article suggests that combining the intertextuality approach with Illuminative Wisdom opens a new horizon for a multi-layered and postmodern understanding of Islamic art and can serve as the basis for new analytical frameworks in theoretical studies of Islamic art. Research Objectives: Explaining and formulating the main components of Suhrawardi's illuminative aesthetics based on his treatises and philosophical works, with an emphasis on illuminative-imaginal logic and the imaginal world. Examining and interpreting aesthetic components within the horizon of intertextuality theory and postmodern debates, in order to provide a postmodern reading of Suhrawardi's illuminative system. Analyzing the manifestations of Suhrawardi's illuminative aesthetics in certain fields of Islamic art – such as mosque and madrasa architecture, Persian painting and illumination, and calligraphy of the Light Verses – by utilizing the intertextual framework proposed by the research. Research Questions: What are the main components of Suhrawardi's illuminative aesthetics, and how are these components formulated in his treatises and philosophical works? How can a postmodern reading of Suhrawardi's illuminative-imaginal and aesthetic system be presented by employing intertextuality theory and postmodern debates? What manifestations does illuminative aesthetics find in the structure of light, space, color, and pattern in examples of Islamic art – especially in architecture, painting, illumination, and calligraphy? این پژوهش به خوانش بینامتنی و پسامدرن از زیبایی‌شناسی اشراقی سهروردی و نمودهای آن در هنر اسلامی می‌پردازد. مسئلۀ اصلی تحقیق آن است که دستگاه نوری و مثالیِ حکمت اشراق چگونه در قالب نمادها و ساختارهای بصری در برخی عرصه‌های هنر اسلامی تجسّد می‌یابد و تا چه حد می‌توان آن را در افق نظریۀ بینامتنیت و مباحث پست‌مدرنیسم بازخوانی کرد. بر این اساس، ابتدا مؤلفه‌های کلیدی زیبایی‌شناسی اشراقی – همچون مراتب نور و ظلمت، عالم مثال، هیکل نوری، تمثیل پرندگان و مفهوم کوه قاف – از رسائل سهروردی استخراج شده و در چارچوب گفتمان بینامتنیت تفسیر می‌شوند. سپس، با رویکردی کیفی و تفسیری، چند نمونه شاخص از هنر اسلامی – شامل سازمان نور در معماری مسجدی، چراغ‌های شیشه‌ای منقوش به آیۀ نور، و نگارگری و تذهیب با محوریت صحنه‌های معراج و تصویرپردازی عالم مثال – مورد تحلیل تطبیقی قرار می‌گیرند. یافته‌ها نشان می‌دهد که میان منطق نوری–مثالی حکمت اشراق و منطق سازمان‌دهی نور، فضا، رنگ و نقش در این آثار هنری، هم‌پوشانی‌های معناداری وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان از «هنر اشراقی» به‌مثابۀ یکی از خوانش‌های ممکن از هنر اسلامی سخن گفت. مقاله در نهایت پیشنهاد می‌کند که ترکیب رویکرد بینامتنیت با حکمت اشراق، افق تازه‌ای برای فهم چندلایه و پسامدرن از هنر اسلامی می‌گشاید و می‌تواند مبنای چارچوب‌های تحلیلیِ نوین در مطالعات نظری هنر اسلامی قرار گیرد. اهداف پژوهش: 1 ـ تبیین و صورت‌بندی مؤلفه‌های اصلی زیبایی‌شناسی اشراقی سهروردی بر اساس رسائل و آثار فلسفی او، با تأکید بر منطق نوری–مثالی و عالم مثال. 2 ـ بررسی و تفسیر مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی در افق نظریۀ بینامتنیت و مباحث پست‌مدرنیسم، به‌منظور ارائۀ خوانشی پسامدرن از دستگاه اشراقی سهروردی. 3- تحلیل نمودهای زیبایی‌شناسی اشراقی سهروردی در برخی عرصه‌های هنر اسلامی – همچون معماری مساجد و مدارس، نگارگری و تذهیب، و خوشنویسی آیات نور – با بهره‌گیری از چارچوب بینامتنی پیشنهادی پژوهش. سوالات پژوهش: 1ـمؤلفه‌های اصلی زیبایی‌شناسی اشراقی سهروردی چیست و این مؤلفه‌ها چگونه در رسائل و آثار فلسفی او صورت‌بندی می‌شوند؟ 2- چگونه می‌توان با بهره‌گیری از نظریۀ بینامتنیت و مباحث پست‌مدرنیسم، خوانشی پسامدرن از دستگاه نوری–مثالی و زیبایی‌شناختی سهروردی ارائه داد؟ 3- زیبایی‌شناسی اشراقی در ساختار نور، فضا، رنگ و نقشِ نمونه‌هایی از هنر اسلامی – به‌ویژه در معماری، نگارگری، تذهیب و خوشنویسی – چه نمودهایی می‌یابد؟

https://www.sysislamicartjournal.ir/article_241819_b8b406a47b5e3c7d1479362720c8cdf3.pdf