Islamic Art

Islamic Art

Historical Evolution and Analysis of Dome Motifs in Iranian Architecture of the Timurid and Safavid Periods

Document Type : Original Article

Authors
Mehran Houshiar
Parinaz Honarvar SHokrany
Islamic Art Dep, Faculty of Arts, Soore Univercity, Tehran, Iran
10.22034/ias.2026.498269.2402
Abstract
Architecture in any civilization and climate is an embodiment of the lifestyle, tradition, beliefs, and culture of society and also encompasses an important part of the history of progress and social transformations. In this context, the design of the plan, the exterior facade, and the execution of the building's decorations are symbols of the degree of attention and precision that architects and rulers in each period employed as signs of their power, taste, skill, belief, and political authority in constructing the architecture of that land. With the emergence and arrival of the holy religion of Islam, mosques were among the first buildings that, by Muslim architects for the purpose of being a place of worship for the faithful, displayed the noblest and most delicate arts. The examination of the evolution of the dome and its decorations during the Timurid and Safavid periods, both renowned for the grandeur of Iranian architecture, was the motivation for conducting this research, so that the effects of internal and external factors such as religious changes, type of government, cultural transformations, and such differences in the design of motifs and construction methods could be comparatively studied. The data collection method of this fundamental research was based on documentary studies and library sources, and the nature of the analysis of the findings was historical and descriptive. It should be noted that for the selection of the statistical population and study samples, the Bibi Khanum Mosque (Timurid period) and the Chaharbagh Madrasa of Isfahan (Safavid period) were considered. Finally, the most important findings and results of this research are as follows: the evolution of dome motifs and decorations from the Timurid to the Safavid period had a considerable quantitative and qualitative growth; moreover, the change in the techniques of executing dome coverings from mosaic tile (kashi-e moarraq) to seven-color (haft-rang) tiles, despite the decline in quality, provided artists of the Safavid era with increased speed of work progress, the possibility of executing details of arabesque motifs, and greater color diversity. Meanwhile, the function of the dome in spiritual aspects and manifestations of glory and beauty was, for both periods, a platform for spiritual journey and mystical expression of Muslim architects, artists, and patrons (the rulers and kings of the time).
Research Objectives:


Re-reading the historical evolution and analysis of dome motifs in Iranian architecture of the Timurid and Safavid periods.


Achieving the relationship between dome motifs and their function.


Research Questions:


What is the evolution and difference of dome architecture and its motifs in the Timurid and Safavid periods, two glorious periods of Islamic architecture?


What is the relationship between the motifs and decorations of the dome and its function in the Timurid and Safavid periods?
Keywords
Islamic ArchitectureDome MotifsTimurid PeriodSafavid Period
Subjects
افرازی­زاده، سید فیض­اللّه؛ راد، پریسا (1396). «شمسه، نماد نور و وحدانیت در هنر اسلامی». نشریۀ مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی. شمارۀ 7، (ص 129-145).
اکبری، فاطمه؛ پورنامداریان، تقی؛ شیرازی، علی­اصغر و آیت­اللهی، حبیب­اللّه (1398). «معرفت روحانی و رمزهای هندسی». نشریۀ علمی - پژوهشی، پژوهشنامۀ زبان و ادب فارسی گوهرگویا، سال چهارم، شمارۀ اول، پیاپی13، (ص 1-22).
امامی، نصراللّه (1375). «فرهنگ و میراث فرهنگی / نگاهی به هنرهای اسلامی دورۀ تیموری». مشکوه. شمارۀ53، (ص 145-167).
بمانیان، محمدرضا؛ مؤمنی، کورش؛ سلطان­زاده، حسین (1390). «بررسی تطبیقی نقوش کاشی­کاری دو مسجد- مدرسۀ چهارباغ و سید اصفهان». نشریۀ مطالعات تطبیقی هنر دو فصلنامۀ علمی پژوهشی، سال اول، شمارۀ دوم، (ص 1-16).
پیرنیا، محمدکریم (1352). «ارمغان‌های ایران به جهان معماری گنبد». ماهنامه‌ی هنر و مردم شمارۀ 136 و 137.
تام­سن، منصور (1390). کارگاه طراحی نقوش سنتی (1). تهران؛ شرکت چاپ و نشر کتاب­های درسی ایران.
خادم­زاده، محمدحسن؛ مقتدایی، امیرحسین (1400). «خاستگاه تعدد گنبدخانه در مسجد جامع سمرقند(بی­بی خانم)». نشریۀ هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی. دورۀ 26، شمارۀ4، (ص 39-51).
خان­ حسین آبادی، عطیه؛ اشراقی، مهدی (1397). «مفاهیم نمادین نقوش حیوانی کاشی­کاری گنبد اللّه‌وردی‌خان از دورۀ صفویه در حرم مطهر رضوی». نشریۀ علمی - پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، سال چهاردهم، شمارۀ  31، (ص 1 - 35).
خانی، سمیه؛ صالحی ­کاخکی، احمد و تقوی ­نژاد، بهاره (1391). «بررسی تطبیقی معماری و تزیینات مدرسۀ غیاثیه خرگرد و مدرسۀ چهار باغ اصفهان». نشریۀ مطالعات تطبیقی هنر، دو فصلنامۀ علمی - پژوهشی، سال دوم، شمارۀ چهارم، (ص 37-51).
دانی، احمد حسن (1378). میراث تیمور. ترجمۀ محمد مهدی توسلی، روالیندی: اس. تی. پرنترز.
رسولی، احسان؛ اعتصام، ایرج و متین، مهرداد (1399). «سبک و تزیین معماری بناهای تیموریان. هنر و معماری». نشریۀ مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ 37، (105-122).
ر.هیلنبراند؛ بهزاد، فرشاد (1374). «معماری اسلامی ایران». نشریۀ هنر، شمارۀ 28، (243-280).
سپنتا، عبدالحسین (1345). «معماری اسلامی ایران». نشریۀ معارف اسلامی. شمارۀ 1، (ص45-48).
سر گزی، محمدعلی (1392). «نشانه­شناسی نقوش و تزیینات معماری اسلامی ایران». فصلنامۀ علمی -پژوهشی هنرهای تجسمی نقش­مایه، سال پنجم، شمارۀ شانزدهم، (ص 45-52).
شایسته­فر، مهناز (1379). «رابط مذهب و نگارگری دورۀ تیموری و اوایل صفویان». نشریۀ مدرس، دورۀ4، شمارۀ2،(25-40).
شجاری، مرتضی؛ سیلوایه، سونیا (1398). «تبیین رابطۀ گنبد مسجد و مراتب هستی در حکمت متعالیه. حکمت معاصر». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دو فصلنامۀ علمی (مقالۀ علمی - پژوهشی)، سال دهم، شمارۀ دوم، (ص 191-207).
صدیقیان حکاک، نسرین؛ فیاض­بخش، نسیم (1398). «کاربرد نقوش تزیینی دورۀ اسلامی در هویت­سازی فضای شهرهای یزد و اصفهان». دانشگاه هنر و معماری پارس. فصلنامۀ اورمزد، ضمیمۀ شمارۀ 48،(ص37-58).
عزیزپور شوبی، عارف؛ قره بگلو، مینو؛ نژاد ابراهیمی، احد و کی­نژاد، محمدعلی (1400). «نمادشناسی در معماری مساجد ایرانی از رویکرد مطالعات فرهنگی». فصلنامۀ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، پیاپی 66 دورۀ  18 (1)، (ص 125 - 149).
عنبری یزدی، فائزه (1395). هندسۀ نقوش (1). تهران؛ شرکت چاپ و نشر کتاب­های درسی ایران.
فولادی، وحدانه (1395). «گنبد و هویت بخشی به معماری امروز». فصلنامۀ مطالعات ملی، 69، سال هجدهم، شمارۀ 1، (ص 103 - 118).
کیان ­مهر، قباد؛ تقوی­ نژاد، بهاره (1390). «مطالعۀ تطبیقی مضامین کتیبه­های کاشی­کاری مدرسۀ چهارباغ اصفهان و باورهای عصر صفویه». پژوهش­های تاریخی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دورۀ جدید، سال سوم، شمارۀ 2، پیاپی 10، (ص 133-154).
نعیما، غلامرضا (1395). سیر تحول معماری ایران دورۀ اسلامی جلد دوم. انتشارات سروش دانش.