سبک‌شناسی تذهیب‌های قرآنی در مکتب شیراز با تأکید بر مؤلفه‌‌ی فرم‌های تزیینی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده صنایع دستی-دانشگاه هنر اصفهان

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد صنایع دستی-دانشگاه هنر اصفهان

10.22034/ias.2018.91837

چکیده

هنر تذهیب یکی از مهم­ترین هنرهای اسلامی و قرآن‌آرایی به شمار می‌آید که طیف گسترده‌ای از ذوق و استعداد هنرمندان مسلمان را به نمایش در می‌‌آورد. مذهبان مسلمان از صدر اسلام همواره با بهره‌گیری از ذوق، خلاقیت و نوآوری سبک‌های مختلف هنر تذهیب‌ را شکل دادند. در میان مراکز مهم کتاب‌آرایی در سرزمین‌های اسلامی، شیراز همواره به عنوان یکی از مکاتب مهم کتاب‌آرایی شناخته می‌شود که درون خود و با گذر ایام سبک‌های مختلفی را در تذهیب، تشعیر و خوشنویسی شکل‌ داده است. در بین سبک‌های مهم کتاب‌آرایی مکتب شیراز می‌توان به قرآن‌های تزیین شده بین قرون ۸ تا ۱۳ هجری قمری اشاره کرد که سه سبک مهم در مکتب قرآن‌آرایی شیراز را شکل داده‌اند. شناخت و مطالعه‌ی سبک‌شناختی مبتنی بر مؤلفه‌های فرمی و دستیابی به ویژگی‌های اصلی سبک‌‌های مهم قرآن‌آرایی مکتب شیراز به عنوان مهم­ترین هدف این پژوهش مطرح می‌باشد لذا به منظور دست‌یابی به این هدف اصلی از میان قرآن‌های این سه دوره یک قرآن عصر ایلخانی، یک قرآن عصر تیموری و دو قرآن مربوط به دوره‌ی قاجار به صورت هدفمند انتخاب شده است. پژوهش حاضر به صورت توصیفی-تحلیلی و با رویکرد سبک‌شناسی صورت‌گرا انجام شده است. از جمله مهم­ترین نتایج این پژوهش می‌توان به معرفی ساختار فرمی و ویژگی‌های سبکی این سه دوره اشاره نمود که می‌توان براساس ساختارهای فرمی این سه دوره را یگانه، پردیس و فرشینه نام نهاد. علت نام­گذاری این سه دوره ویژگی‌ فرم‌های شاخص مورد استفاده در این سه عصر یا سه سبک است که این ادوار را از عصر پادشاهی و نیز نشانه­گان عددی خارج ساخته و متناسب با ساختار فرمی نامگذاری شده­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Stylistics of Qur’anic Illumination in Shiraz School With Emphasis on the Decorative forms factor

نویسندگان [English]

  • Iman Zakariae Kermani 1
  • Zahra Khoshbakht 2
  • Ali Reza Khajeh Ahmad Atari 1
چکیده [English]

Illumination is one of the most important Islamic arts and Qur'an decoration, which displays a wide range of talents of Muslim artists. From the early days of Islam, Muslim illuminators have always used talent, creativity, and innovation to form various styles of illumination. Among the important book designing centers in the Islamic lands, Shiraz is always known as one of the most important schools of book designing in which various styles of Illumination, Ta'shir and Calligraphy have been created over the course of the years. Among the important styles of book designing of Shiraz school, there are decorated Qur'ans of eight to thirteen centuries (AH) which have formed three important styles of Qur'an decoration of Shiraz School. Recognition and study of stylistics based on form components and achievement of the main features of the important Qur'an decoration of Shiraz School are the main aims of this study. Therefore, in order to achieve this aim, among the Qur'ans of these three eras, a Qur'an of from the Ilkhanate era, a Qur'an from the Teimuri era and two Qur'ans from the Qajar era have been selected purposively. The present study is descriptive-analytical with formalistic stylistics approach. One of the most important results of this study is the introduction of the form structure and stylistic features of these three eras. The eras can be named as Yeganeh, Pardis and Farshineh on the basis of the form structures. The reason for naming these three eras is characteristics of the significant forms used in these three eras or styles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • form
  • Formalist stylistics
  • Qur'an decoration of Shiraz school
  • Illumination of Qur'an
کتاب­ها:
آژند، یعقوب، (۱۳۸۷)، مکتب نگارگری شیراز، انتشارات فرهنگستان هنر، تهران.
جنسن، چارلز، (۱۳۹۴)، تجزیه و تحلیل هنرهای تجسمی، مترجم بتی آواکیان، تهران، انتشارات سمت.
خلیلی، ناصر، (۱۳۸۱)، مجموعه هنر اسلامی، تهران، نشر کارنگ.
خوب­نظر، حسن، (۱۳۸۰)، تاریخ شیراز، تهران، انتشارات سخن.
سامی، علی، (۱۳۷۷)، شیراز شهر جاویدان، شیراز، انتشارات نوید.
شپرد، آن، (۱۳۹۲)، مبانی فلسفه هنر، ترجمه علی رامین، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.
عوض‌پور، بهروز، (۱۳۹۲)، درآمدی بر نظریه‌های هنر، تبریز، انتشارات موغام.
فتوحی، محمود، (۱۳۹۵)، سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران، انتشارات سخن.
کارگر، محمدرضا؛ ساریخانی، مجید، (۱۳۹۰)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی ایران، تهران، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین.
کشمیری، مریم، (۱۳۹۶)، تذهیب در ایران: تاریخچه، نقوش و اصطلاحات، تهران، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین (سمت).
لینگز، مارتین، (۱۳۷۷)، هنرخط و تذهیب قرآنی، ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی، تهران، گروس.
مایل هروی، نجیب، (۱۳۷۲)، کتاب آرائی در تمدن اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس.
مجرد تاکستانی، اردشیر، (۱۳۷۲)، راهنمای نقاشی و کتاب­آرایی در ایران، قم، انتشارات آستانه مقدس حضرت معصومه (س).
مجرد تاکستانی، اردشیر، (۱۳۷۲)، شیوه تذهیب، تهران، انتشارات سروش.
وابرتون، نایجل، (1387)، چیستی هنر، ترجمه مهتاب کلانتری، تهران، نشریه نی.
 مقالات:
تاتارکیویچ، ولادیسلاو (۱۳۸۱)، «فرم در تاریخ زیبایی­شناسی»، ترجمه کیوان دوست­خواه مجله هنر، شماره ۵۲، صص ۶۱-۴۶.
معتقدی، کیانوش، (۱۳۸۷)، «کتابت و کتاب آرائی در مکتب شیراز: شکوه خوشنویسی و تذهیب درمکتب شیراز (سده های ۸ و ۹ هجری)»، آینه خیال، شماره ۱۰، صص ۱۲۵-۱۱۸.
رجبی، م، (۱۳۸۱)، «بررسی بنیان‏گذاری قرائت و کتابت قرآن کریم توسط پیامبر اکرم (ص)» پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته الهیات، محمد علی لسانی فشارکی، دانشگاه امام صادق، تهران.
منابع انگلیسی:
  • Bayani, Manijeh; Contadini, Anna; Stanley, Tim, (۱۹۹۸). The Decorated Word: Qur'ans of the 17th to 19th Centuries. Kha; Slp edition.
  • Bell, Clive. (۱۹۱۴). Art, London: Chatto and Windus.
  • Francis Johnson, (۱۸۷۶), A Dictionary, Persian, Arabic and English, London: East India Company; Royal College of Physicians of London.
  • Fry, Rogers, (۱۹۲۶), Vision and Design, London: Chatto and Windus.
  • Lings, ‎ Martin; Safadi, Yasin Hamid, (۱۹۷۶), The Quran: Catalogue of an Exhibition of Quran Manuscripts at the British Library, London: British Library.
  • Rothschild,Lincoln(۱۹۶۰), Style in Art: The Dynamics of Art as Cultural Expression, Thomas Yoseloff, New York.
  • Wright,Elaine, (۲۰۱۳), The Look of the Book: Manuscript Production in Shiraz, ۱۳۰۳-۱۴۵۲. Washington: University of Washington Press Published with Freer Gallery of Art and Arthur M. Sackler Gallery.
  • Wilson, Eva, (۱۹۸۸), Islamic Designs for Artists and Craftspeople (Dover Pictorial Archive), New York: Dover Publications.
  • Barkeshli, Mandana, (۲۰۰۹) “Historical and scientific analysis of Iranian illuminated manuscripts and miniature paintings”, Golestan-e Honar: Quarterly on the History of Iranian Art and Architecture, ۵ (۲ (۱۶)), pp. ۸-۲۲.
  • Denny, Walter B, (۱۹۹۶) “Reviewed Work: Art of the Persian Courts: Selections from the Art and History Trust Collection by Abolala Soudavar”, Iranian Studies. Vol. ۲۹, (۱/۲), pp. ۱۸۶-۱۸۹.
  • Sundermann, Werner, (۲۰۰۹), “MANI, Encyclopædia Iranica, online edition, available at http://www.iranicaonline.org/articles/mani-founder-manicheism (accessed on ۲۰ September ۲۰۱۶).
 منابع تصاویر:
کمالی سروستانی، کوروش (1383). الف لام میم گزیده­ای از نسخ خطی قرآن­نگاران فارس، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.