مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی فرمالیستی غزلیات امیر خسرو دهلوی در نگاره های نسخه خطی مصور سال 966

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد،ایران
2 گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد،ایران.
10.22034/ias.2021.271731.1531
چکیده
نقد فرمالیستی ازجمله رهیافت‌های انتقادی پویایی است که با دوری جستن از رویکردهای فرامتنی و تمرکز  بر سازوکارهای درون‌متنی و تحلیل آفرینش‌های ادبی، بوطیقای ادبی را از وابستگی به سایر شاخه‌های دانش بشری رها ساخته و تأمل در ادبیّت یا جوهر هنری و به‌عبارتی تبیین ابعاد زیباشناختی آثار ادبی را مدنظر محققان و منتقدان قرار داده‌است. باتوجه‌به رواج پژوهش‌های صورت‌گرایی در نقد آثار ادبی در دهه‌های اخیر، این مقاله در نظر دارد با بررسی غزلی از امیرخسرو دهلوی بر پایۀ مطالعات کتابخانه‌ای و به شیوۀ توصیفی، تحلیلی در چشم‌اندازی صورت‌گرایانه، به مختصات و امتیازات زبانی، آوایی، محتوایی، وزنی و زیبایی‌شناختی این غزل بپردازد. در این جستار شکل و ساختار غزلی از امیرخسرو دهلوی با مطلع زیر به یاری نشانه‌های درون‌متنی بازخوانی شده است:




ابـر می‌بـارد و من می‌شـوم از یــار جـــدا


 


چون کنم دل به چنین روز ز دلدار جــدا




بن‌مایۀ این غزل در ساختار عمودی «فراق معشوق» است که مضمون حرکت، عبور، گذر، دگرگونی و رفتن در همۀ بیت‌های غزل از آغاز تا پایان گسترش یافته و جریان پیدا کرده است و پیوندی که میان ابیات این غزل دیده می‌شود ساختاری اندام‌وار را پدید آورده است. فرمالیست را می‌توان در نگاره‌های نسخه مصور امیرخسرو دهلوی نیز مشاهده کرد.
اهداف پژوهش:

بررسی فرمالیستی غزلیات امیرخسرو دهلوی.
بررسی فرمالیستی نگاره‌های نسخه مصور غزلیات امیرخسرو دهلوی.

سؤالات پژوهش:

غزلیات امیرخسرو دهلوی دارای چه مختصاتی است؟
نگاره‌های نسخه مصور امیرخسرو دهلوی دارای چه مختصات زیبایی‌شناختی است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Formalist Analysis of Amir Khusrow Dehlavi's Ghazals in the Illustrated Manuscript of 966 AH

نویسندگان English

Zahra Labbafiyan yazd 1
Mahmoud Sadeghzadeh 2
Seyed Hossein Shahab Razavi 2
1 Department of Persian Language and Literature, Yazd Branch, Islamic Azad University, Yazd, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Yazd Branch, Islamic Azad University, Yazd, Iran.
چکیده English

Formalist criticism is among the dynamic critical approaches that, by distancing itself from extratextual perspectives and focusing on intratextual mechanisms and the analysis of literary creations, liberates literary poetics from dependence on other branches of human knowledge. It directs the attention of researchers and critics toward literariness—the artistic essence—or, in other words, the explication of the aesthetic dimensions of literary works. Given the prevalence of formalist studies in literary criticism in recent decades, this article aims to examine a ghazal by Amir Khusrau Dehlavi through library research and a descriptive-analytical method within a formalist framework, addressing its linguistic, phonetic, thematic, metrical, and aesthetic features.
In this study, the form and structure of a ghazal by Amir Khusrau Dehlavi—with the following opening verse—are reinterpreted through intratextual markers:
The cloud rains, and I am parted from my beloved—
How can I bear, on such a day, to be severed from my heart’s companion?
The foundational motif of this ghazal, in its vertical structure, is "separation from the beloved," wherein themes of movement, passage, transition, transformation, and departure unfold and flow across all couplets from beginning to end. The interconnectedness of these verses creates an organic structure. Traces of formalism can also be observed in the illustrations of Amir Khusrau Dehlavi’s illuminated manuscript.
Research Objectives:
1.     A formalist analysis of Amir Khusrau Dehlavi’s ghazals.
2.     A formalist analysis of the illustrations in Amir Khusrau Dehlavi’s illuminated manuscript.
Research Questions:
1.     What are the defining characteristics of Amir Khusrau Dehlavi’s ghazals?
2.     What aesthetic features are present in the illustrations of Amir Khusrau Dehlavi’s illuminated manuscript?

کلیدواژه‌ها English

Formalism
Language
Music
Amir Khusrau Dehlavi
Structuralism
آبرامز، مایرهوارد. (1384). فرهنگ اصطلاحات ادبی. ترجمه: مهدی شهسواری، تهران: فرهنگ.
احمدی، بابک. (1372). ساختار و تأویل متن. ج1، نشانه‌شناسی و ساختارگرایی، چ2، تهران: مرکز.
اتونی، بهروز. (1382). «آشنایی‌زدایی در غزل حافظ». روزنامۀ همشهری، شماره3299،11 بهمن، ضمیمه ادبیات.
برتنس، هانس. (1383). مبانی نظریه‌های ادبی. ترجمه: محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: نشر ماهی.
پاینده، حسین. (1385). نقد ادبی و دمکراسی. تهران: نیلوفر.
پورنامداریان، تقی. (1381). سفر در مه. تهران: نگاه.
تودروف، تزوتان. (1385). نظریۀ ادبیات: متن‌هایی از فرمالیست‌های روس. مترجم: عاطفه طاهایی، تهران: شرکت انتشارات اختران کتاب.
چخوف، آنتوان. (1392). مرغ دریایی. ترجمه: کامران فانی، چ2، تهران: قطره.
حسن‌لی، کاووس. (1382). گونه‌های نوآوری در شعر معاصر ایران. تهران: ثالث.
حسن‌لی، کاووس. (1387). «بازخوانی فرمالیستی غزلی ازبیدل». نقد ادبی، دورۀ 1، ش2، (8- 29).
ذوالفقاری، محسن و همکاران. (1397). «بررسی فرمالیستی شعر ارغوان از هوشنگ ابتهاج در سه حوزۀ زبان موسیقی و زیبایی‌شناسی». فنون ادبی، س10، ش3، 48-31.
رئیسی‌بهان، مصطفی. (1388). «عناصر بلاغی در شعر امیرخسرو دهلوی». پیک نور، دورۀ7، ش1،  58- 47.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1357). ارسطو و فن شعر. تهران: امیرکبیر.
.................................. . (1389). با کاروان حله. چ3، تهران: اساطیر.
دهلوی، امیرخسرو. (1361). دیوان. به تصحیح: سعید نفیسی، تهران: جاویدان.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (1366). شاعر آینه‌ها. تهران: آگاه.
....................................... . (1377). صورخیال در شعر فارسی. چ3، تهران: آگاه.
.......................................  . (1383). ادوار شعر فارسی. چ2، تهران: سخن.
.......................................... (1386). موسیقی شعر. چ10، تهران: آگاه.
.........................................  (1391). رستاخیز کلمات. تهران: سخن.
شمیسا، سیروس. (1386). نقد ادبی. چ2، تهران: میترا.
صفوی، کوروش. (1373). از زبان‌شناسی به ادبیات. ج1، نظم، تهران: مرکز.
......................... . (1383)، از زبان‌شناسی به ادبیات. تهران: سورۀ مهر.
عباسلو، احسان. (1391). «نقد صورت‌گرایانه». کتاب ماه، ش 65، پیاپی 179،  98- 93.
فولادی، علیرضا. (1387). «نقد گرانیگاهی، روشی برای نقد فرمالیستی شعر». فصلنامۀ نقد ادبی، دورۀ1، ش3، 163- 137.
فتوحی، محمود. (1395). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
کرمی، محمدحسین و مرادی، محمد. (1395). «بررسی میزان تأثیر محتوای اشعار بر انتخاب وزن قصاید فارسی پیش از مغول». فنون ادبی، دورۀ 8، ش 4، 32-17.
کوپال، عطالله. (1391). «ناکارآمدی فرمالیسم در رویکردهای نقد ادبی معاصر». فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی، س9، ش 36، 37، 185-165.
مقدادی، بهرام. (1378). فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی. تهران: فکور.
موکاروفسکی، یان. (1373). زبان معیار و زبان شعر. ترجمه: احمد اخوّت، جلد 2، اصفهان: کتاب شعر.
نصیرالدّین طوسی، محمد. (1367). اساس‌الاقتباس. تهران: دانشگاه تهران.
نفیسی، علی‌اکبر. (1381). فرهنگ نفیسی. چ3، تهران: معین.
وحیدیان‌کامیار، تقی. (1383). «ویژگی‌های شگفت‌انگیز اوزان شعر فارسی». فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، ش 1 و 2، 34-19.
Hasaan,R. (1985). Method in structural linguistics, press Axford university