مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

اسطوره نمادین شیر در عرفان مولوی، عطار و سنایی و انعکاس آن بر سکه های ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
الهام ولایتی 1
محمد هادی خالق زاده 2
جلیل نظری 2
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
10.22034/ias.2021.266012.1588
چکیده
اساطیری مانند شیر در ادب پارسی و هنر اسلامی جایگاه ویژه­ای داشته است. نقش شیر در ایران علاوه‌بر ارتباط نزدیکی که با هنر و ادبیات دارد، در نقوش تخت­جمشید، درفش‌ها و نشان‌های رزمی و پهلوانی، نقاشی‌ها و نگارگری‌ها، دست‌بافته‌ها و نیز ادبیات فارسی به‌وفور دیده می‌شود. سخنوران فارسی نیز با الهام از ریشه­های اساطیری شیر اشعار تأمل­برانگیزی را آفریده­اند. نقش اساطیری «شیر» در شعر فارسی باعث شده است که بعضی از تجلیات شیر، ریشۀ اساطیری بیابند. شیر در ایران مظهر میترا، خورشید، گرما، تابستان، پیروزی، نماد اهریمن، شجاعت، سلطنت، قدرت، نور، آتش، پیر در ادبیات عرفانی و حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز هست. درمجموع اندیشمندان و شعرا به این حیوان با نگاهی از سر احترام نگریسته­اند و تقدس ویژه‌ای برای آن قائل شده­اند. پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده‌های منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. در مقالۀ حاضر به بررسی کاربرد شیر در آثار سه شاعر گران‌قدر ایرانی، مولانا، سنایی و عطار پرداخته شده و ریشه‌های اساطیری آن بررسی گردیده است. همچنین این نماد در سکه‌های دورۀ ایلخانی مورد واکاوی قرار گرفته است.
اهداف پژوهش:
تبیین جایگاه شیر در اساطیر ایرانی و ادبیات فارسی.
بررسی نماد شیر در سکه‌های دورۀ ایلخانی.
سؤالات پژوهش:
آیا تجلی شیر در شعر فارسی ریشه و پایه اساطیری دارد؟
نماد شیر در سکه‌های دورۀ ایلخانی چه جایگاهی داشت؟
کلیدواژه‌ها
اسطوره
نماد
عرفان
شیر

عنوان مقاله English

The Symbolic Myth of the Lion in the Mysticism of Rumi, Attar, and Sanai and Its Reflection on Ilkhanid Coins

نویسندگان English

ٍElham Velayati 1
Mohammad Hadi Khaleghzadeh 2
Jalil Nazari 2
1 PhD student of Persian language and literature, Yasouj Branch, Islamic Azad University, Yasouj, Iran
2 Associate Professor of Persian Language and Literature, Yasouj Branch, Islamic Azad University, Yasouj, Iran
چکیده English

Myths like the lion have held a special place in Persian literature and Islamic art. The image of the lion in Iran, beyond its close connection to art and literature, is abundantly found in the reliefs of Persepolis, military and heroic banners, paintings and miniatures, textiles, and Persian literature. Persian poets, inspired by the mythological roots of the lion, have created thought-provoking poetry. The mythological role of the "lion" in Persian poetry has led some of its manifestations to acquire mythological origins. In Iran, the lion symbolizes Mithra, the sun, heat, summer, victory, the demon, courage, sovereignty, power, light, fire, the spiritual elder in mystical literature, and even Imam Ali (AS). Overall, scholars and poets have regarded this animal with respect and attributed special sanctity to it. The present research is conducted through a descriptive and analytical method, relying on data from library sources. This article examines the use of the lion in the works of three esteemed Iranian poets—Rumi, Sanai, and Attar—and explores its mythological roots. Additionally, this symbol is analyzed in the coins of the Ilkhanid period.
Research Objectives:

To explain the position of the lion in Iranian mythology and Persian literature.
To examine the symbol of the lion on Ilkhanid coins.

Research Questions:

Does the manifestation of the lion in Persian poetry have mythological roots?
What was the significance of the lion symbol on Ilkhanid coins?

کلیدواژه‌ها English

Myth
Symbol
Mysticism
Lion
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1377). اسطوره بیان نمادین. تهران‌: سروش‌.
الیاده، میرچا. (1382). اسطوره، رؤیا، راز. ترجمۀ منجم ر. چاپ سوم. تهران: علم.
ایاز، حمید؛ موسوی سیرجانی، سهیلا. (1397). «تطبیق مفاهیم نمادین شیر در آثار حماسی، غنایی و عرفانی (با تکیه بر شاهنامۀ فردوسی، خمسۀ نظامی و مثنوی مولانا)». پژوهشنامۀ ادب حماسی، 1، 71-35.
بختورتاش، نصرت‌الله. (1395). تاریخ پرچم ایران. تهران: بهجت. 
پورنامداریان، تقی. (1364). رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
جابز، گرترود. (1370). سمبل‌ها (بخش جانوران). ترجمۀ بقاپور م. تهران: مترجم.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1369). انسان و قرآن. چاپ دوم. تهران: سروش.
دادور، ابوالقاسم. (1390). «شیر در فرهنگ و هنر ایران». نشریۀ هنرهای تجسمی، ش2.
سنایی، مجدودبن‌آدم. (1329). حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه. جمع و تصحیح: رضوی م. تهران: چاپخانۀ سپهر.
سنایی، مجدودبن‌آدم. (1390). دیوان حکیم سنایی غزنوی. به قلم فروزانفر ب. به اهتمام بابایی پ. چاپ چهارم. تهران: نگاه.
سلطان کاشفی، جلال‌الدین؛ هادوی‌نیا، عاصمه. (1394). «نگاهی به وجه اساطیری ــ آیینی شیر و گاو در دو نسخه از کلیله و دمنه». مجلۀ جلوۀ هنر، 14، 25-17.
شرفی، محبوبه. (1395). «نظام ضرب سکه و مبادلات پولی در عصر ایلخانی». پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دور 10، شماره 19، 144-121.
شمیسا، سیروس. (1386). بیان. تهران: میترا. 
صادقی ارزنگانی، محمدامین. (1388). انسان کامل از نگاه امام خمینی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی.
طاهری، صدرالدین. (1391). «شیر در اندیشۀ ایرانی». نشریۀ هنرهای زیبا، 49: 83‑91.
طوسی، محمد. (1382). عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات. به اهتمام ستوده م. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
عبداللهی، منیژه. (1381). فرهنگ‌نامۀ جانوران در ادب پارسی. تهران: سروش.
عطار، محمد. (1386) (الف). تذکرةالاولیا. تصحیح استعلامی م. چاپ شانزدهم. تهران: زوار.
----------. (1386) (ب). دیوان عطار. تنظیم و نمونه‌خوانی منصور ج. چاپ ششم. تهران: نگاه.
----------. (1388) (الف) الهی‌نامه. مقدمه و تصحیح و تعلیقات شفیعی کدکنی م. چاپ چهارم. تهران: سخن.
----------. (1388) (ب). مصیبت‌نامه. مقدمه و تصحیح و تعلیقات شفیعی کدکنی م. چاپ پنجم. تهران: سخن.
----------. (1389). منطق‌الطیر. مقدمه و تصحیح و تعلیقات شفیعی کدکنی م. چاپ هشتم. تهران: سخن.
قلی­زاده، خسرو. (1387). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایۀ متون پهلوی. تهران: کتاب پارسه.
-----------. (1392). دانشنامۀ اساطیری جانوران و اصطلاحات وابسته. چاپ اول. تهران: کتاب پارسه.
کزّازی، جلال‌الدین. (1388) (الف). مازهای راز: جستارهایی در شاهنامه. چاپ سوم. تهران: مرکز.
--------------. (1388) (ب). از گونه‌ای دیگر: جستارهایی در فرهنگ و ادب ایران. چاپ سوم. تهران: مرکز.
کسروی تبریزی، احمد. (2536). تاریخچۀ شیر و خورشید. تهران: چاپ رشدیه.
کومون، فرانتس. (1386). دین مهری. ترجمۀ آجودانی ا. تهران: ثالث.
مراغی، عبدالهادی. (1388). منافع‌الحیوان. به کوشش محمد روشن. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
مؤذن جامی، محمدمهدی. (1388). ادب پهلوانی. تهران: ققنوس.
مشهوری، محمدمهدی. (1389). «تمثل عرفانی شیر در مثنوی معنوی». حافظ، 75: 48‑51. 
میرزاامینی، محمد، کاظم‌پور، داریوش. (1391). «نقش شیر در فرش ایرانی در مقایسه با آثار ادبی و عرفانی». مجلۀ گلجام، س 22، 72-61.
مهدی‌نژادی درزی، نسیم. (1397). «مطالعه نقوش سکه‌های دوره ایلخانی با رویکرد آیکونولوژی». همایش ملی جلوه‌های هنر ایرانی-اسلامی در فرهنگ، علوم و اسناد.
مؤذن جامی م. (1388). ادب پهلوانی. چاپ اول. تهران: ققنوس.
مولوی، جلال‌الدین. (1389) (الف). دیوان کبیر، کلیات شمس تبریزی. توضیحات سبحانی ت ه. چاپ دوم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
--------------. (1389) (ب). مثنوی معنوی. به اهتمام نامنی م و اسفندیاری ز، 2ج. چاپ اول. تهران: نامن.
وراوینی، سعدالدین. ( 1326). مرزبان‌نامه. مصحح قزوینی. م. ع. تهران: کتابخانه صدر تهران.
ورمازرن، مارتین. (1390). آیین میترا. چاپ هشتم. تهران: چشمه.
هال، جیمز. (1380). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمۀ بهزادی ر. تهران: فرهنگ معاصر.
هینلز، جان راسل. (1389). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ آموزگار ژ تفضلی ا. چاپ پانزدهم. تهران: چشمه.