مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تجلیات تشبیه و تنزیه در هنر اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری ، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی ، اهر، ایران.
2 استادیار گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی ، اهر، ایران.
3 استادیارگروه معماری، واحدتبریز، دانشگاه آزاد اسلامی ، تبریز، ایران.
10.22034/ias.2021.252306.1390
چکیده
تنزیه و تشبیه یکی از مباحثی است که پیوسته متکلمان به آن توجه داشته‌اند. تشبیه در لغت به معنای شبیه‌کردن، شبیه‌دانستن و اعتقاد به شباهت دو چیز با یکدیگر است و تنزیه به‌معنای منزه و مبراکردن، منزه و مبرادانستن و اعتقاد به نزاهت و مبرابودن چیزی از نقص و کمبود و مانند آن است. بحث‌ها و اختلاف نظرهای بسیاری در موضوع تشبیه و تنزیه موجب اختلافات بسیاری شده که چگونگی و میزان تأثیر تشبیه و تنزیه در هنر اسلامی ایران یکی از موضوعاتی است که باید برای محققان مشخص گردد. روش تحقیق در این پژوهش کیفی است و کوشش می‌شود که با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی– تطبیقی مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، داده‌ها به حصول نتیجه برسد. از یک‌سو، اهل حدیث و اشاعره و از سوی ‌دیگر، معتزلیان با قرائت‌های کاملاً متفاوتی بدین آموزه نظاره کرده‌اند. گروه اول به سمت تشبیه و گروه دوم به سمت تنزیه سوق یافته‌اند. باتوجه‌به اینکه باورها و اعتقادات در شکل‌گیری هنر اسلامی ایران تأثیرگذار بوده‌اند، بنابراین این هنر در ادوار تاریخی گوناگون به یکی از این دو رویکرد نزدیک شده یا از آن فاصله گرفته است. سال‌های اولیه اسلام در ایران این هنرها به باورهای تنزیهی نزدیک‌تر و کم‌کم به سمت باورهای تشبیهی حرکت کرده است و در نهایت، بهترین شیوه همان تعادل بین تشبیه و تنزیه است.
اهداف پژوهش:

1. بازشناسی دیدگاه‌ها و نظرات مختلف در مورد تشبیه و تنزیه.
بررسی تجلیات تشبیه و تنزیه در هنر اسلامی ایران.

سؤالات پژوهش:

چه دیدگاه‌ها و نظریاتی درباره تشبیه و تنزیه وجود دارند؟
چگونه هنر اسلامی ایران تحت‌تأثیر تشبیه و تنزیه قرار گرفته است؟

 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Manifestations of Tashbīh and Tanzīh in Iranian Islamic Art

نویسندگان English

Ziadin Noamani 1
Asadollah Shafizadeh 2
Mohammadreza Pakdelfard 3
1 PhD Student in Architecture, Ahar Branch, Islamic Azad University,Ahar,Iran.
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Ahar Branch, Islamic Azad University,Ahar,Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz,Iran.
چکیده English

Tanzīh (transcendence) and tashbīh (immanence) are among the topics that theologians have consistently addressed. Lexically, tashbīh means likening, considering something similar, or believing in the resemblance between two things, while tanzīh means sanctifying, considering something pure, or believing in the absolute purity of something from deficiency, limitation, and the like. The debates and disagreements over tashbīh and tanzīh have led to numerous disputes, and the extent of their influence on Iranian Islamic art is one of the subjects that researchers must clarify. The research method in this study is qualitative, and an attempt is made to reach conclusions using a descriptive, analytical-comparative approach based on library research. On one side, the traditionists (Ahl al-Ḥadīth) and Ashʿarites, and on the other, the Muʿtazilites, have interpreted this doctrine in entirely different ways. The first group leaned toward tashbīh, while the second inclined toward tanzīh. Given that beliefs and doctrines have influenced the formation of Iranian Islamic art, this art has, in different historical periods, either approached or distanced itself from one of these two perspectives. In the early years of Islam in Iran, these arts were closer to tanzīh-oriented beliefs and gradually moved toward tashbīh-oriented beliefs. Ultimately, the best approach is a balance between tashbīh and tanzīh.
Research Objectives:
1.     Identifying different perspectives and views on tashbīh and tanzīh.
2.     Examining the manifestations of tashbīh and tanzīh in Iranian Islamic art.
Research Questions:
1.     What perspectives and theories exist regarding tashbīh and tanzīh?
2.     How has Iranian Islamic art been influenced by tashbīh and tanzīh?

کلیدواژه‌ها English

Tashbīh
Tanzīh
Wisdom of Art
Islamic Art
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1393). اسماء و صفات حق. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
----------------. (1397). پرسش از هستی یا هستی پرسش. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
احمدی، غلامعلی؛ شمشیری، محمدرضا و رحمانی، جهان‌بخش. (1398). «فاعلیت خدا در نظام هستی از نگاه علامه طباطبایی و انعکاس آن در کتیبه‌های بناهای اسلامی». مطالعات هنر اسلامی، شماره 36، 317-297.
اردستانی رستمی، حمیدرضا. (1396). «ساحت تنزیهی - تشبیهی شناخت خداوند در دیباچه شاهنامه». متن‌شناسی ادب فارسی، دوره جدید شماره 1، 106-91.
افضلی، علی. (1386). «معرفت تنزیهی و تشبیهی خداوند». دانشگاه قم، شماره 1، 52-23.
بلخاری قهی، حسن. (1392). فلسفه هنر اسلامی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
بوکهارت، تیتوس. (1376). روح هنر اسلامی. ترجمه: سید حسین نصر، تهران: دفتر مطالعات دینی هنر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
حیدری، مریم. (1393). «تشبیه و تنزیه در اوستا». مجله مطالعات ایرانی، شماره 26، 45- 29. پازوکی، شهرام. (1396). حکمت هنر و زیبایی در اسلام،. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
پوپ، آرتور. (1386). معماری ایران، ترجمه: غلامحسین صدری افشار، تهران: اختران.
دهشتی، مجید؛ خوش‌نژاد، مهدی و حسینی، سیده مریم. (1397). «نگرشی هندسی و مفهومی به زمینه‌های گره ده تند و کند هنر گره چینی». مطالعات هنر اسلامی، شماره 32، 97، 40-21.
شیروانی، علی. (1392). «تشبیه و تنزیه نزد ابن عربی». آیین حکمت، شماره 18، 147-133.
شمس، محمدجواد. (1389). تنزیه و تشبیه در مکتب ودانته و مکتب ابن‌عربی. قم: نشر ادیان.
شیخ‌الاسلامی، علی. (1395). خیال، مثال و جمال در عرفان اسلامی، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
صفاری احمدآباد، سمیه؛ بنی‌اردلان، اسماعیل؛ شریف‌زاده، محمدرضا؛ داداشی، ایرج. (1397). «بررسی مفهوم تشبیه و تنزیه از نگاه محیی‌الدین ابن‌عربی و تطبیق آن با فضای نگارگری ایران (قرن 9 و 10 هجری)». مطالعات هنر اسلامی، شماره 29، 115- 90.
عناقه، عبدالرحیم؛ محمودیان، حمید و صابری‌زاده، رقیه. (1393).  «ارتباط عرفان و هنر اسلامی و تجلی آن در معماری آرامگاه». عرفان اسلامی، شماره 40، 167-143.
کبیری، سید تقی. (1390). «بررسی دیدگاه ابن عربی در «تنزیه و تشبیه»». صحیفه مبین، شماره 50، 50- 27.
کشاورز، گلناز. (1394). «جوهره مثالی هنرنگاری ایرانی و نقش سنت در آن». کیمیای هنر، شماره 16، 90- 77.
لطیفی، محمد؛ دانشجو، خسرو. (1395). «آفرینش اثر معماری در نگاه به خلقت جهان آفرینش از دیدگاه قرآن». نقش‌جهان، شماره 2-6، 15- 5.
مددپور، محمد. (1374). تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
معماریان، غلامحسین. (1395). سیری در مبانی نظری معماری. تهران: غلامحسین معماریان.
 نصر، سید حسین. (1397). نیاز به علم مقدس. ترجمه: حسن میانداری، قم: مؤسسه فرهنگی طه.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1396). مبانی نظری معماری. تهران: دانشگاه پیام‌نور.
یاسینی، سیده راضیه. (1395). «سیر تطور شمایل نگاری اسلامی ایران از تنزیه تا تشبیه». فصلنامه علمی – پژوهشی نگره، شماره 38، 21- 5.