مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

نماد خورشید در باورهای باستانی و انعکاس مفاهیم آن در شعر سهراب سپهری و نقش چلیپا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه ادبیات فارسی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
2 گروه ادبیات فارسی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
10.22034/ias.2021.296725.1671
چکیده
خورشید ارزش و احترام و تقدسی زیادی نزد مردمان باستان داشت و عنوان خدایی به آن اطلاق می‌کردند. این ارزشمندی سبب شده است تا به کرات در آثار ادبی و هنری ایرانیان نماد خورشید کاربرد داشته باشد. هدف از نگارش این سطور دریافت اندیشه‌ها و باورهای آن مردمان در زمینۀ این پدیدۀ عظیم آسمانی و بررسی تطبیقی آن اعتقادات در شعر سهراب می‌باشد؛ از این‌رو نگارنده ابتدا دریچه‌ای به فراسوی اندیشه‌های باستانی گشوده و آنگاه به مانایی برخی از آن افکار در شعر سهراب سپهری و نقش چلیپا پرداخته است. سهراب به‌عنوان شاعری طبیعت‌گرا که جلوۀ الهی را در پدیده‌های آفرینش می‌بیند، خورشید را به اعتبار رستنگاهش با ادیان مشرق زمین پیوند می‌زند. توجه خاصی به خورشید و آفتاب دارد و در این توجه به آیین‌های میترائیسم و بودیسم چشم عنایتی داشته است؛ خصوصاً مهر و نیلوفر. اطلاق نام گردونه، کاشف معدن صبح و مرغ آفتاب نشانه‌ای از توجه او به آیین‌های مهر و مزدیسنا می‌باشد. در این جستار، جایگاه خورشید در ادیان ایران باستان و بازتاب آن اعتقادات در شعر سهراب سپهری و نقش چلیپا به روش تطبیقی ـ تحلیلی مورد واکاوی قرار گرفته است.
اهداف پژوهش:

آشنایی با باورهای ادیان باستان در زمینۀ خورشید و واکاوی آن در شعر سهراب سپهری.
بررسی نقش چلیپا در هنر ایرانی و اسلامی.

سؤالات پژوهش:

علت تقدس و ارزشمندی و اعتبار خورشید، در میان آریاییان و شعر سهراب چیست؟
نقوش چلیپا در هنر ایرانی و اسلامی چه بازتابی یافته است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Symbol of the Sun in Ancient Beliefs and its Reflection in the Poetry of Sohrab Sepehri and the Role of the Swastika

نویسندگان English

Maryam Sazegar 1
Reza Ashrafzadeh 2
Mohammad ShahBadizadeh 2
1 PhD Student, Department of Persian Literature, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
2 Department of Persian Literature, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
چکیده English

The sun held great value, reverence, and sanctity among ancient peoples, who attributed divinity to it. This esteemed status has caused the symbol of the sun to be used frequently in the literary and artistic works of Iranians. The purpose of writing these lines is to understand the thoughts and beliefs of those peoples regarding this immense celestial phenomenon and to conduct a comparative study of those beliefs in the poetry of Sohrab; therefore, the author first opens a window onto ancient thought and then addresses the persistence of some of those ideas in the poetry of Sohrab Sepehri and the cruciform motif. Sohrab, as a nature-oriented poet who sees the divine manifestation in the phenomena of creation, connects the sun, by virtue of its origin, with the religions of the East. He pays particular attention to the sun (khorshid and aftab), and in this attention, he has cast a favorable eye towards the religions of Mithraism and Buddhism; especially towards Mithra and the lotus. Applying names such as "chariot" (garduneh), "discoverer of the mine of dawn," and "sun bird" (morgh-e aftab) are signs of his attention to the Mithraic and Mazdean religions. In this inquiry, the status of the sun in the ancient religions of Iran and the reflection of those beliefs in the poetry of Sohrab Sepehri and the cruciform motif have been examined using a comparative-analytical method.
Research Objectives:

Familiarization with the beliefs of ancient religions regarding the sun and their analysis in the poetry of Sohrab Sepehri.
Examination of the cruciform motif in Iranian and Islamic art.

Research Questions:

What is the reason for the sanctity, value, and esteem of the sun among Aryans and in the poetry of Sohrab?
How have cruciform motifs been reflected in Iranian and Islamic art?

 

کلیدواژه‌ها English

Sohrab
Zoroastrianism
Mithra
Sun
Swastika
آریا، غلام‌علی. (1376). آشنایی با تاریخ ادیان. ج1، تهران: پایا.
اصغریان، آمنه؛ رستمی، فاطمه. (1398). «بررسی تطبیقی نماد خورشید و جایگاه آن در تاریخ اندیشۀ ایران و هند باستان». تاریخ روایی، شماره 15، 42-21.
الیاده، میرچا. (1376). تاریخ ادیان. ترجمه: جلال ستاری. تهران: سروش.          
باقری، مهری. (۱۳۸۵). دین‌های ایران باستان. تهران: قطره.
بختورتاش، نصرت‌الله. (1380). نشان رازآمیز گردونۀ خورشید یا گردونۀ مهر، چ سوم، تهران: فروهر.
برقبانی، زهرا. (1383).«بررسی ادیان ایران باستان با تأکید ویژه بر آیین میترائیسم». تاریخ پژوهی، شماره18، 150-136. 
بهار، مهرداد. (۱۳87). ادیان آسیایی. چ هفتم، تهران: نشر چشمه.
پورابراهیم، محمدهادی. (1379). سیب (نگاهی تازه به اشعار سهراب سپهری). شیراز : اشتاد.
حفظی یکتا، امیر. (۱۳۹۲). «پژوهشی در آیین مهر و میترائیسم». مجله حافظ، شماره ۱۰۳، 16-7.
رسمی، سکینه. (1389). «هم‌پیوندی درخت و اشراق و بازتاب آن در شعر سهراب سپهری». نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، شماره 220، 66-43.
رضی، هاشم. (1371). تاریخ مطالعات دین‌های ایرانی. چ دوم، تهران: بهجت.
رضی، هاشم. (1381). آیین مهر، پژوهش‌هایی در تاریخ آیین رازآمیز میترایی در شرق و غرب. جلد 1 و 2، تهران: بهجت.
رضی، هاشم. (۱۳۸۲). آیین مغان، تهران: سخن.
رضی، هاشم. (1383). جشن‌های آتش. تهران: بهجت.
زنر، آر.سی. (1384). زروان یا معمای زرتشتی‌گری. ترجمه: تیمور قادری. تهران: امیرکبیر.
سپهری، سهراب. (1389). هشت کتاب، تهران: راستین.
شمیسا، سیروس. (1394). نگاهی به تاریخ و اساطیر ایران باستان، براساس تقریرات مهرداد بهار. تهران: میترا.
شوالیه، ژان؛ گِربران، آلن. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق: سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
صدقه، جان. (1380).« خورشید در اساطیر کهن». ترجمه: محمدرضا ترکی، مجله شعر، شماره 29، 143-138.
عطائی، امید. (1377). نبرد خدایان. چ دوم، تهران: عطایی.
عماد، حجت. (1377). سهراب سپهری و بودا. تهران: فرهنگستان یادواره.
غلام‌زاده، صدیقه؛ اکبری، منوچهر. (1391). «کارکردهای هنری و بلاغی کنایه در کفش‌های مکاشفه احمد عزیزی، سبکی بدیع در مضمون‌آفرینی». سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی ( بهار ادب). دوره 5، شماره 1، 370-351.
قدیانی، عباس. (1376). تاریخ ادیان و مذاهب در ایران. تهران: انیس.
قلعه‌خوانی، گلناز. (1382). «خورشید در اوستا در متون دورۀ میانه و در هند». مطالعات ایرانی، شماره 4، 194-169.
کریستن‌سن، آرتور امانوئل. (۱۳۸۲). ایران در زمان ساسانیان. ترجمه: رشید یاسمی، چ سوم، تهران: ساحل.
گمبریچ، ریچارد. (1376). «آیین بودا مذهب یا فرهنگ». ترجمه: ناصر موفقیان، نامه فرهنگ، شماره 25، 141-126.
گیرشمن، رمان. (1370). هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی. ترجمه: بهرام فره‌وشی، چ دوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
یارشاطر، احسان. (1381). داستان‌های ایران باستان. چ ششم، تهران: علمی و فرهنگی.
یشتها. (1356). گزارش ابراهیم پورداوود. ج1، چ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
مینوی خرد. (1380). ترجمه احمد تفضلی. به کوشش ژاله آموزگار، چ سوم، تهران: توس.
asriran.com
tarikhema.org