مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

نقد کهن الگوها در داستان گنبد سبز هفت پیکر نظامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی ، یزد، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.
10.22034/ias.2021.299036.1682
چکیده
هدف این پژوهش بررسی تحلیل کهن‌الگوها در داستان گنبدسبز هفت­پیکر حکیم نظامی گنجه­ای است. بررسی متون ادبی براساس نقد روان­شناسانه یکی از رایج‌ترین انواع نقدهاست که براساس آن منتقد، روح هنرمند را می­کاود و به لایه­های پنهان روح و ذهن او پی می­برد و از این طریق هنر او را بهتر می­شناسد. هفت‌پیکر چهارمین منظومه نظامی است که موضوع آن زندگی بهرام گور و ازدواج او با هفت دختر از هفت کشور است. در این منظومه بیشتر از روایات و افسانه­های شاهان گذشته استفاده کرده و به بازآفرینی آن­ها دست زده است. هفت‌‌پیکر نظامی اثری است که به‌دلیل نوع داستانی و جنبۀ عرفانی موارد بسیاری از کهن‌الگوها را در خود جای داده است و در کاربرد کهن الگوها، نمادها و اشارات عرفانی، یکی از بی مانندترین متون در زمینۀ نقد کهن الگویی است. ساختار روایت داستان گنبد سبز متشکل از عناصر طرحی است که در اغلب داستان‌های کهن ایرانی دیده می‌شود. نظامی در شرح فرایند فردیت قهرمان گنبد سبز، از مجموعه کهن‌الگوهای روانشناسی تحلیلی ازجمله آنیما، پیردانا، سایه، بیابان، آب و رنگ سبز بهره گرفته است. ظهور قهرمان، تقابل عقل و شرع، تسلط موقت و ابتدایی خرد، سفر و ریاضت، راهنمای شرع، تعادل و آرامش نهایی، رسیدن به وحدت روانی و فردیت در سایه کهن‌الگوی عشق براساس نظریه یونگ با طرح کلی فرایند فردیت روانی منطبق و قابل‌تحلیل است.
اهداف پژوهش:

بررسی نقد کهن‌الگوها در داستان گنبد سبز هفت‌پیکر نظامی.
بررسی فرایند فردیت قهرمان گنبد سبز از دیدگاه نظامی.

سؤالات پژوهش:

بررسی نقد کهن‌الگوها در داستان گنبد سبز هفت‌پیکر نظامی چگونه است؟
فرایند فردیت قهرمان گنبد سبز از دیدگاه نظامی چگونه است؟

 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Critique of Archetypes in the Story of the Green Dome in Nezami’s Haft Peykar

نویسندگان English

Maryam Panahi 1
Mahmoud Sadeghzadeh 2
Hadi Heydariniya 3
1 PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Yazd Branch, Islamic Azad University of , Yazd, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Yazd Branch, Islamic Azad University, Yazd, Iran.
3 Assistant Professor of Persian Language and Literature Department, Yazd branch, Islamic Azad University, Yazd, Iran.
چکیده English

This study aims to analyze the archetypes in the story of the Green Dome from Haft Peykar (The Seven Beauties) by Hakim Nezami Ganjavi. The psychological critique of literary texts is one of the most prevalent forms of criticism, through which the critic probes the artist’s psyche, uncovering the hidden layers of their soul and mind, thereby gaining a deeper understanding of their art. Haft Peykar, Nezami’s fourth epic poem, narrates the life of Bahram Gur and his marriages to seven princesses from seven different lands. The work draws extensively on ancient legends and myths of past kings, reimagining them in poetic form. Haft Peykar is a unique text for archetypal criticism due to its narrative structure and mystical dimensions, which embed numerous archetypes, symbols, and Sufi allusions.
The structure of the Green Dome story consists of narrative elements commonly found in classical Persian tales. In depicting the individuation process of the story’s hero, Nezami employs key analytical psychology archetypes—such as the anima, the wise old man, the shadow, the desert, water, and the color green. The hero’s emergence, the conflict between reason and religious law, the temporary dominance of intellect, the journey and asceticism, the guidance of religious law, ultimate equilibrium, and the attainment of psychological unity and individuation through the archetype of love—all align with Jung’s theory of psychic individuation and are thus analytically significant.
Research Objectives:

To examine the critique of archetypes in the Green Dome story from Haft Peykar.
To analyze the hero’s individuation process in the Green Dome from Nezami’s perspective.

Research Questions:

How are archetypes critiqued in the Green Dome story from Haft Peykar?
How does Nezami portray the hero’s individuation process in the Green Dome?

کلیدواژه‌ها English

Archetype
Haft Peykar
Green Dome
Nezami
ابراهیمی دینانی، غلامحسین .(1379). ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام. تهران: طرح نو.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1380). دفتر عقل و آیت عشق. جلد اول، تهران: طرح نو.
ابن‌تیمیه، احمدبنعب‌دالحلیم (1971). در تعارض العقل والنقل. تحقیق محمد رشاد سالم، قاهره: مطبعه دارالکتب.
ابن‌عربی، محی‌الدین محمد. (1329ق). الفتوحات المکیة فی معرفة أسرار المالکیة والملکیة. به‌کوشش عثمان‌ یحیی، 13 جلدی، ‌ قاهره‌: بی‌نا.
اپلی، ارنست. (1371). تعبیر خواب. ترجمه: دل‌آرا قهرمان، تهران: فردوس.
اکرمی، میرجلیل؛ پاشایی، محمد. (1389). «بررسی تطبیقی، آرکی­تایپ در حماسه­های گیلگمش و رستم». علامه، شماره 26، 20-1.
پالمر، مایکل. (1388). فروید، یونگ و دین. ترجمة محمّد دهگانپور و غلامرضا محمودی، تهران: رشد.
جلالی، علی. (1394). «درج معانی الگوی تحلیل واژگانی متون عرفانی». پژوهش‌های ادب عرفانی، شماره 29، 138-109.
خسروی، اشرف؛ براتی، محمود؛ روضاتیان، مریم. (1392). «بررسی کهن‌الگوی سایه در شاهنامه»، فصلنامۀ علمی پژوهشی کاوشنامه، شماره 27، 102-75.
رازی، نجم‌الدین. (1383). مرصادالعباد. به تصحیح محمد امین ریاحی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1372). پیر گنجه در جست‌وجوی ناکجاآباد، تهران: انتشارات سخن.
ستاری، جلال. (1366). رمز و مثل در روانکاوی. تهران: توس.
شایگا‌ن‌فر، حمیدرضا. (1384). نقد ادبی. تهران: انتشارات دستان.
شیمل، انه ماری. (1370). شکوه شمس. ترجمه: حسن لاهوتی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
قائمی، فرزاد و دیگران. (1388). «تحلیل نمادینگی عناصر خاک و باد در اساطیر و شاهنامه فردوسی براساس نقد اسطوره‌ای». فصلنامه­ ادب پژوهی، انتشارات دانشگاه گیلان. 82-57.
قبادی، حسینعلی و بیگدلی، سعید و نیکوبخت، ناصر و ادناوی. (1389). «تحلیل نسبت میان جهان درون و جهان برون از دیدگاه مولوی در مثنوی». فصلنامه پژوهش‌های ادبی، ش 27، 120-101.
قشیری‌، امام‌ ابوالقاسم. (1374). ترجمه رساله‌ قشیریه. تصحیحات و استدراکات از بدیع‌الزمان فروزانفر، چاپ چهارم‌، تهران‌: علمی و فرهنگی.
کاشانی، عزالدین­محمودبن‌علی. (1367). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه. تصحیح جلال‌‌الدین همایی، چ3، تهران: مؤسسه­ نشر هما.
کویاجی، جهانگیر کوورچی. (1379). آیین‌ها و افسانه­های ایران و چین باستان. ترجمة جلیل -دوستخواه، تهران: علمی و فرهنگی.
گرین، ویلفرد و مورگان، لی. ویلینگهم، جان. (1385). مبانی نقد ادبی. فرزانه طاهری (مترجم)، تهران: نیلوفر.
مرتضایی، بهزاد. (1391). «جایگاه عقل در جهان‌بینی عرفانی ابن‌عربی و دلایل ناتوانی آن در شناخت حق». اندیشه نوین دینی، شماره 29، 212-195.
مورنو، آنتونیو. (1384). یونگ، خدایان و انسان مدرن. داریوش مهرجویی (مترجم)، چاپ دوم، تهران: نشر مرکز.
نژاد صداقت، حورا. (1388). «آب از ایران باستان تا شعر سپهری». چیستا، شماره 264 و 265، 12-9.
نظامی، الیاس­بن­یوسف. (1381). هفت پیکر. تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران: نشر ایران سخن.
یاحقی، محمدجعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و داستان واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
یونگ، کارل گوستاو. (1379). روح و زندگی. ترجمة لطیف صدقیانی، تهران: جامی.
---------------. (1370). خاطرات، رویاها، اندیشه­ها. ترجمه: پروین فرامرزی و خسرو هوشیاری، مشهد: آستان قدس رضوی.
هاشمی، مرتضی؛ جعفری، طیبه. (1392). «تحلیل نمادها و کهن‌الگوها در بخشی از خسرو و شیرین نظامی». نشریه زبان و ادب فارسی، شماره 22، 130-115.