مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی تاثیر حکمت اشراق برتجلی عناصر زیبایی شناسی معماری مساجد دوره صفویه با روش پانوفسکی (مصداق مورد بررسی مساجد امام و شیخ لطف الله اصفهان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معماری ، واحد کرج،دانشگاه آزاد اسلامی ، کرج ، ایران
2 گروه معماری، دانشگاه هنر تهران، تهران ، ایران
3 گروه معماری، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
10.22034/ias.2021.292814.1645
چکیده
کاوش و یافتن عوامل مؤثر بر این جاودانگی بصری مسجد علاوه‌بر اینکه موجب شناخت عمیق‌تر بنا و جهت فکری سازندگان آن است، بلکه از استعارات و نشانه‌های به‌کار رفته در آن‌ها پرده برمی‌دارد و می‌تواند در خلق کیفیت متفاوت فضا و مکان‌هایی که در حال حاضر ساخته می‌شوند مؤثر باشد. مسجد به‌عنوان مکانی که قرار است موجبات تعالی روح آدمی و تقرب به خدا را فراهم آورد می‌بایست منطبق بر حکمت دینی، و به‌وجود آورندۀ تعلق فردی و اجتماعی در افراد یک جامعه باشد. در این مطالعه با استفاده از روش نشانه‌شناسی لایه‌ای پانوفسکی سعی در به تصویر کشیدن پیوند میان فلسفه و تعالی روح انسان با آثار معماری عصر صفویه به‌خصوص مساجد شده است. در روند مطالعه به تحلیل عناصر معماری مساجد امام و شیخ لطف‌الله و مقایسه تطبیقی با حکمت اشراق  با روش پانوفسکی پرداخته شده است. چنین نتیجه گرفته شد که اصول بنیادین طراحی معماری مساجد صفوی در اصفهان براساس عرفان و حکمت و بستر فرهنگی آن دوره ازجمله مهم‏ترین آن حکمت اشراق سهروردی به‌طور غیرمستقیم با ظرافت‏هایی هنرمندانه دیده می‌شود.
اهداف پژوهش:

ارتقای کارآمدی هویت معنا و حس مکان در طراحی مساجد معاصر.
نگرش مفهومی به معماری در جایگاه پاسخی به معضلات معماری معاصر به روش زیبایی‌شناسی پانوفسکی

سؤالات پژوهش:

چه ارتباطی میان حکمت اشراق و تعالی معماری مساجد صفوی اصفهان می‌توان جست؟
چگونه می‌توان از منظر بررسی حکمت و فلسفه برای معماری و معضلات معاصر آن چاره‌جویی کرد؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the Influence of Illuminationist Philosophy (Hikmat al-Ishraq) on the Manifestation of Aesthetic Elements in Safavid Mosque Architecture Using Panofsky's Method

نویسندگان English

Leyla Etminan 1
Seyed Behshid Hosseini 2
Siyamak Panahi 3
1 Department of Architecture, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran
2 Department of Architecture, Tehran University of Art, Tehran, Iran
3 Department of Architecture, Abhar Branch, Islamic Azad University, Abhar, Iran
چکیده English

Exploring and identifying the factors contributing to the visual timelessness of mosques not only leads to a deeper understanding of the structures and the intellectual orientation of their creators but also unveils the metaphors and symbols employed in them. This can be instrumental in creating qualitatively different spaces and places in contemporary architecture. As a space intended to facilitate the spiritual elevation of humans and their closeness to God, a mosque must align with religious wisdom and foster individual and social belonging within a community. This study employs Panofsky's layered semiotic method to illustrate the connection between philosophy, human spiritual elevation, and the architectural works of the Safavid era, particularly mosques. The architectural elements of the Imam and Sheikh Lotfollah mosques are analyzed and compared with the principles of Illuminationist philosophy using Panofsky's method. It is concluded that the foundational principles of Safavid mosque architecture in Isfahan, rooted in mysticism, wisdom, and the cultural context of the era—most notably Shahab al-Din Suhrawardi's Illuminationist philosophy—are indirectly reflected with artistic subtlety.
Research Objectives:


Enhancing the efficacy of meaning and the sense of place in the design of contemporary mosques.


Adopting a conceptual approach to architecture as a response to contemporary architectural challenges through Panofsky's aesthetic method.


Research Questions:


What connection can be found between Illuminationist philosophy and the spiritual elevation of Safavid mosques in Isfahan?


How can philosophical and wisdom-based perspectives address contemporary architectural challenges?

کلیدواژه‌ها English

Illuminationist philosophy (Hikmat al-Ishraq)
mosque architecture
architecture and spiritual elevation
Suhrawardi
Panofsky's method
استیرلن، هانری. (1377). اصفهان تصویر بهشت. مترجم: جمشید ارجمند، تهران: نشر فرزان.
اللـهی، اردلان. (1380). حـس وحـدت. ترجمـه: حمیـد شـاهرخ، اصفهـان: نشـر خـاک.
ابوریان، محمدعلی. (1395). مبانی فلسفۀ اشراق از دیدگاه سهروردی. ترجمه: محمدعلی شیخ، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1393). شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی. تهران: نشر حکمت.
احمدی، ‌مهدیه. (2009). «بررسی تأثیر فلسفه اسلامی بر معماری سنتی ایران؛ (با بررسی موردی معماری مسجد امام اصفهان)». تأملات فلسفی، 2(1)، 137-93.
روشن، محبوبه و شیبانی، مهدی. (1399). «نشانه‌شناسی و معنایابی مفاهیم عرفان‌شناختی در معماری و شهرسازی با تلفیق «عرفان اسلامی و رمزگان امبر تو اکو»». موردپژوهی: معماری صفوی مکتب اصفهان.‎
رهنورد، زهرا. (1394). حکمت هنر اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
رهنورد، زهرا، محمد مددپور، تیتوس بورکهات. (1388). سه رهیافت به حکمت هنر اسلامی، ترجمه: محمد آیتی، تهران نشر سوره مهر.
حکیمی، حسین؛ حسینی، غزاله. (1396). «زیبایی‌شناسی در معماری و شهرسازی ایرانی-اسلامی». کنفرانس پژوهش‌های معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی ایران، شیراز، دبیرخانه دایمی کنفرانس.
سوزن‌گر، میترا و فریدونی، پگاه. (1393). «تجلی وحدت و کثرت در هنر اسلامی». اولین کنفرانس ملی مهندسی عمران و توسعه پایدار ایران.
سهروردى، شهاب‌الدین یحیى. (1356). سه رساله از شیخ اشراق. ترجمه: نجفقلى حبیبى، تهران: مؤلف.
شایگان، داریوش؛ کربن، هانری. (1371). آفاق تفکّر معنوی در اسلام ایرانی. ترجمه: باقر پرهام، تهران: انتشارات آگاه.
طبسی، محسن؛ فاضل‌نسب، فهیمه. (1391). «بازشناسی نقش و تأثیر جریان‌های فکری عصر صفوی در شکل‌گیری ورودی مساجد مکتب اصفهان». هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، دوره 17، 90-81.
نصری، امیر. (1391). «خوانش تصویر از دیدگاه اروین پانوفسکی». فصلنامه کیمیای هنر، شماره 6، 17-10.
هانری، کربن. (1390). روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان. ترجمه: عبدالمحمد روبخشان، تهران: نشر جامی، انتشارات اساطیر.
هاتشتاین، مارکوس. (1391). اسلام، هنر و معماری. ترجمه: هرمز ریاحی، تهران: شر بیکان.
Panofsky, E. (1955). Meaning in the visual arts, Papers in and on art history. New York: Doubleday.
Bryman, A. (2001). Quantity and Quality in Social Research, London: Unwn Hyman.
Marshall, C & Rossman, G. (1999). Designing Qualitative Research, Thousand Oaks: Sage.
Denzin N.K & Lincoln Y. S. (1994). Handbook of Qualitative Research. Thousand Oaks: Sage.
Meleod, J. (2002). Qualitative Research in Counseling and Psychotherapy, CA: Thousand Oaks. New Delhi. Sage.
Aliabadi, M. (2007). Hendese- ye javidan (ya hendese-ye asemani) dar memari- ye eslami [Eternal geometry (or geometry of heaven) in Islamic architecture]. Nashri- ye bein- ol melali- ye oloom- e mohandesi- ye daneshgah- e elmo sanat- e Iran, (5): 63-73.