مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

جستاری در تحلیل گونه‌شناسی خانه‌های سنتی کرمانشاه در دوره قاجار؛ عوامل فرهنگی موثر بر رابطه جنسیت و فضا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه فنی و حرفه‌ای، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران
10.22034/ias.2021.300912.1698
چکیده
به دلیل تغییرات پیش آمدۀ سبک زندگی در قرون گذشته، خانه­های سنتی به طرز فاجعه­آمیزی در معرض تخریب قرار دارند. باتوجه‌به اینکه بخش اعظم بناهای تاریخی را خانه­های سنتی تشکیل می­دهند می­توان به اهمیت بررسی و توجه به این نوع بناها پی برد. بنابراین مسئله گونه­بندی خانه­های سنتی و دسته­بندی الگوهای به‌کار رفته در آن‌ها، جهت شناخت و دسته­بندی بناهای مشابه می­تواند حائز اهمیت باشد؛ چراکه می­توان همان الگوها را به‌گونه­ای امروزی در بناهای جدید مورد استفاده قرار داد و در روند مانایی این کهن‌الگوها گامی اساسی برداشت. خانه جایی است که ساکنان آن احساس ناراحتی نکنند و اندرون خانه یا جایی که زن و بچه زندگی می­کنند می‌بایست تنوع زیادی داشته باشد تا خستگی احساس نشود. ورود زنان و مردان به برخی از عرصه­ها، به‌علت زنانه و مردانه تلقی‌شدن، محدود یا تشویق می­شود؛ بنابراین، برخی اماکن به‌عنوان «عرصه­های زنانه» و برخی دیگر «عرصه­های مردانه» شناخته می­شوند. در دوران مختلف تاریخ ایران، تعاریف و دیدگاه‌ها نسبت به زن و هویت جنسیتی زنان و مردان متفاوت بوده که پارادام­های غالب اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و آیینی را می­توان در تحولات این دیدگاه­ها دخیل دانست. همچنین تفاوت دیدگاه­ها موجب تغییر عرصه­های جنسیتی، گسترش یا محدودیت آن‌ها شده است. در این پژوهش که از طریق روش تحلیلی و بررسی تاریخی بناها انجام شده است تلاش می­شود به بررسی گونه­های خانه­های سنتی کرمانشاه و عوامل مؤثر بر جنسیت و فضا در خانه پرداخته شود. یافته­های تحقیق بیانگر آن است که عوامل فرهنگی چون باورهای آیینی، نحوۀ پوشش و آموزش زنان، رابطۀ جنسیت و فضا را متغیر ساخته است.
اهداف پژوهش:

بررسی گونه­های خانه­های کرمانشاه و ارتباطات فضایی آن‌ها.
بررسی تأثیر عوامل فرهنگی بر رابطۀ جنسیت و فضا.

سؤالات پژوهش:

آیا گونه­های متفاوت خانه در کرمانشاه بر ارتباطات فضایی تأثیر دارد؟
آیا عوامل فرهنگی بر ارتباط جنسیت و فضاها تأثیر دارد؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Study on the Typology of Traditional Houses in Kermanshah during the Qajar Period: Cultural Factors Affecting the Relationship between Gender and Space

نویسندگان English

Behnoush Malekizadeh 1
Mohanna Alizadeh 2
1 Department of Architecture and Urban Planning, Technical and Vocational University, Tehran, Iran
2 Master of Architecture, Islamic Azad University, Science and Research Branch of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Traditional houses have faced catastrophic threats of destruction due to lifestyle changes over past centuries. Given that traditional houses constitute a significant portion of historical buildings, their study and preservation are of paramount importance. Consequently, the classification of traditional houses and the categorization of their architectural patterns are crucial for understanding and grouping similar structures. Such typologies can be adapted in contemporary architecture, thereby contributing fundamentally to the preservation and continuity of these archetypal forms. A house is a place where inhabitants should feel comfortable; the inner quarters—typically inhabited by women and children—must exhibit sufficient variety to prevent monotony and fatigue. Access to certain areas by men and women is often restricted or encouraged based on their gendered connotations; thus, some spaces are designated as “female domains” while others as “male domains.” Throughout various historical periods in Iran, definitions and perceptions of women and gender identity have evolved, shaped by prevailing social, economic, cultural, and ritual paradigms. These shifting perspectives have led to transformations in gendered spatial arrangements, either expanding or limiting them. This study employs analytical and historical methods to examine the typologies of traditional houses in Kermanshah and the cultural factors affecting the gender-space relationship within these homes. The findings reveal that cultural elements such as ritual beliefs, women’s dress codes, and educational practices have significantly influenced the dynamics between gender and spatial organization.
Research Objectives:

To examine the typologies of Kermanshah houses and their spatial relationships.
To investigate the impact of cultural factors on the relationship between gender and space.

Research Questions:

Do different house typologies in Kermanshah affect spatial relationships?
Do cultural factors influence the relationship between gender and spaces?

کلیدواژه‌ها English

Typology
Traditional Houses
Qajar Houses
Gender and Space
ابولقاسمی، لطیف. (۱۳۸۴). هنر و معماری اسلامی ایران. چاپ اول، تدوین: علی عمرانی­پور، تهران: سازمان عمران و بهسازی شهری.
اردلان، نادر؛ بختیار، لاله. (۱۳۸۰). حس وحدت. سنت عرفانی در معماری ایرانی. تهران: نشر خاک.
بارکر، کریس. (1396). مطالعات فرهنگی: نظریه و عملکرد». مترجمان: نفیسه حمیدی، مهدی فرجی. ناشر: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
براتی، ناصر. (1382). «بازشناسی مفهوم خانه در زبان فارسی و فرهنگ ایرانی»، نشریه خیال، شماره8، 55-24.
ثروت­جو، حمید؛ ارمغان، مهتاب. (۱۳۹۱). «سازماندهی فضایی مسکن معاصر: بهره­گیری از الگوی معماری سنتی». همایش ملی صد سال معماری و شهرسازی ایران معاصر، کرج: سازمان نظام مهندسی ساختمان استان البرز.
بمانیان، محمد. (1390). «بررسی ارتباط انسان با طبیعت از منظر معاد­شناسی در قرآن کریم». دو فصلنامه تخصصی پژوهشهای میان رشته­ای قرآن کریم، شماره 2.
بنجامین، سمیوئل گرین ویلر. (1394). ایران و ایرانیان (عصر ناصرالدین‌شاه). تهران: انتشارات اطلاعات.
پولاک، ادوارد یاکوب. (1368). سفرنامه پولاک (ایران و ایرانیان). مترجم: جهانداری، تهران: نشر کیکا.
پیرنیا، محمدکریم. (1376). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: علمی.
--------------. (۱۳۸۷). معماری ایرانی. تدوین: غلامحسین معماریان، تهران: سروش دانش.
تقوایی، و. (۱۳۸۶). «نظام فضایی پنهان معماری ایرانی و ساختار آن». هنرهای زیبا شماره ۳۰، تهران.
حائری مازندرانی، محمدرضا. (1388). خانه فرهنگ طبیعت، بررسی معماری خانه­های تاریخی به‌منظور تدوین برآیند طراحی خانه. تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
ذوالفقارزاده، حسین. (1385). «اصول پویا در معماری گذشته ایران، سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران (ارگ بم)»، سازمان میراث فرهنگی.
سلطان­زاده، حسین. (1372). «فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران». معاونت امور اجتماعی و شهرداری تهران.
شیل، لیدی. (1362). خاطرات لیدی شیل (همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدین‌شاه)». ترجمه: حسین ابوترابیان، تهران: نو.
طبسی، محسن. و مختاری، معصومه. (۱۳۹۳). «بررسی تحلیل سازماندهی فضایی در خانه­های قدیمی دوره قاجار شهر یزد». دومین کنگره بین‌المللی سازه، معماری و توسعه شهری.
فرشادفر، ز. (1392). «گونه­شناسی معماری مسکونی کرمانشاه با هدف ارائه الگوی مسکن». افهمی، اصغرزاده.
قاسمی سیچانی، مریم، معماریان، غلامحسین. (1389). «گونه­شناسی خانه دوره قاجار». هویت شهر، شماره 7، 94-78.
قبادیان، وحید. (1392). سبک­شناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران. تهران: انتشارات علم معمار.
کاپن، دیوید. اسمیت. (1388). مبانی معماری غرب. مترجم: علی یاران. جلد دوم و سوم. تهران: انتشارات شهیدی.
کاتب، فاطمه. (1384). معماری خانه­های ایرانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
گرانت واتسن، رابرت. (1356). تاریخ ایران دوره قاجار. مترجم: وحید مازندرانی. تهران: امیرکبیر.
گروته، هوگو. (369). سفرنامه گروته. مترجم: مجید جلیلوند، تهران: انتشارات مرکز.
معماریان، غلامحسین. (1390). سیری در مبانی نظری. تهران: سروش دانش.
----------------. (1387). آشنایی با معماری مسکونی ایران- گونه­شناسی درونگرا. تهران: انتشارات سروش دانش.
مهرآبادی، میترا. (1379). زن ایرانی به روایت سفرنامه­نویسان فرنگی. تهران: ناشران آفرینش، روزگار.
نورآقایی، آ. (۱۳۸۶). «معماری ایرانی»، معماری درونگرا. تهران: نشریه تهران امروز.
Miller, D. (2005). "Making Love in Supermarkets", in Amin, A; Thrift, N; (eds), Blackwell: The Blackwell Cultural Economy Reader.