مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

عرفان و نگارگری: تأثیر آداب و اندیشه های عرفان اسلامی حکمای صفوی در مفاهیم نگارگری مکتب تبریز دوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدباهنر کرمان، کرمان، ایران.
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدباهنر کرمان، کرمان، ایران
10.22034/ias.2022.311315.1775
چکیده
آداب از اصول طریقت تصوّف بود. حفظ آداب، محک میزان عیار مریدان در پای­بندی به تصوّف و متعاقباً پاسداشت سنت رسول و ائمّه به‌شمار می­آمد. در اندیشۀ­ صوفیان، ­برای هر رفتاری، آداب خاصی حاکم بود که اِعمال آن آداب، نقش مهمی در ردّ و قبول صوفیان در حلقۀ اهل تصوف داشت. عمل به آداب در حقیقت پروانۀ بقای صوفی در کسوت اهل تصوّف بود و تخطّی از آن منجر به خروج ازدایرۀ صوفیان می‌شد. انتقال صحیح آداب نیز از اهمّ موضوعاتی بوده است که در ادوار گوناگون ذهن مشایخ تصوف را مشغول و مشوّش می‌داشت، زیرا خاستگاه آداب آیات، احادیث، روایات، سنت و سیرۀ پیامبر و معصومین بود و هرگونه قصور در عمل و نقل آن، فروگذاشت جانب حرمت این مقدسات تصوّر می‌شد و خطایی نابخشودنی به‌شمار می­آمد. در این پژوهش پس از بیان تعاریف و اهمیّت «ادب» در متون عرفانی، نشان داده می‌شود که آداب مختلف چه تفاوت‌هایی باهم داشته­اند؟ این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی پرداخته شده است. واژۀ­ «ادب» در آغاز بار معنایی محدود، اَشرافی و انحصاری داشت اما نفوذ اسلام و شیوع تصوّف سبب تحوّل و توسعه­ و سرانجام تعالی معنایی «ادب » گردید. نتیجۀ این تحقیق نشان می‌دهد که مشایخ بزرگی چون عَین‌القُضات، عزیزالدین نَسَفی و مولانا به جنبۀ باطنی آداب بیش از جنبۀ­ ظاهری آن نظر داشته­اند و از این‌رو نسبت به مراعات ظاهر آداب جانب تساهل را گرفته­اند؛ حال آنکه صوفیان دیگری چون باخرزی، سهروردی و کاشانی نسبت به بیان آداب از کوچک‌ترین نکته­ای دریغ نکرده و جوانب احتیاط را رها نکرده­اند. اندیشه‌های عرفانی دورۀ صفوی در نگارگری مکتب دوم تبریز نیز نمود واضحی یافته است.
اهداف پژوهش:

بررسی عرفان اسلامی از جنبۀ آداب.
بررسی تأثیر متقابل عرفان اسلامی و هنر نگارگری اسلامی (مکتب دوم تبریز).

سؤالات پژوهش:

آداب در عرفان اسلامی چه چیزهایی هستند؟
تأثیر عرفان اسلامی بر هنر نگارگری اسلامی چیست؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Sufism and Painting: The Influence of Safavid Sufi Mystics' Customs and Thoughts on the Concepts of Tabriz School of Painting

نویسندگان English

Ali Hayat 1
Mohammadreza Sarfi 2
Enayatullah Sharifpour 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

Customs were among the principles of Sufi mysticism. Observing customs was a measure of disciples' adherence to Sufism and, consequently, preserving the tradition of the Prophet and the Imams. In Sufi thought, specific customs governed every behavior, and their implementation played a crucial role in the acceptance or rejection of Sufis within the circle of mystics. Practicing customs was, in fact, a permit for a Sufi's survival in the guise of mystics, and deviating from them led to exclusion from the Sufi circle. The accurate transmission of customs was also a significant concern that preoccupied the minds of Sufi masters across various eras, as the origin of customs lay in Quranic verses, Hadiths, traditions, and the conduct of the Prophet and the Infallibles. Any negligence in practicing or narrating these customs was considered a sacrilegious error.
This study, after explaining the definitions and importance of "adab" in mystical texts, demonstrates the differences among various customs. The article is conducted using a descriptive-analytic method. Initially, the term "adab" had a limited, aristocratic, and exclusive meaning, but the influence of Islam and the spread of Sufism led to its evolution and eventual elevation in meaning. The results of this research show that prominent masters such as Ayn al-Qudat, Aziz al-Din Nasafi, and Rumi focused more on the spiritual aspect of customs than their outward appearance, thus taking a lenient stance towards observing their external aspects. In contrast, other Sufis like Baharzi, Suhrawardi, and Kashani did not spare any detail in expressing customs and did not neglect caution.
Sufi thoughts during the Safavid era also found explicit expression in the painting of the second Tabriz school.
Research Objectives:

To study Islamic Sufism from the perspective of customs.
To examine the mutual influence of Islamic Sufism and Islamic painting (Tabriz School of Painting).

Research Questions:

What are customs in Islamic Sufism?
What is the influence of Islamic Sufism on Islamic painting?

کلیدواژه‌ها English

Customs
Sufism
Mysticism
Mystical Texts
Islamic Art
قرآن کریم.      
آقاخانی، جلیل. (1391). «نگاهی اجمالی به اوج عرفان ادبی مولانا». معارف عقلی، 7(24)، 7- 51.
ابوالمفاخر، یحیی. (1383). اورادالاحباب و فصوص الآداب، باخرزی. به کوشش ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران.
اسپرهم، داوود و رستگار، مرضیه. (1395). «نقد آداب طعام در تصوّف». پژوهش‌نامه عرفان، (2) 14. 1-24.
اصفهانی، ابومنصور. (1372). «آداب متصوفة و حقایق‌ها و اشارات‌ها». معارف، 9، (3)، 15-48.
انزابی‌نژاد، رضا. (1376). نواخوان بزم صاحبدلان (گزیدۀ کشف‌الاسرار و عدّة‌الابرار). چاپ چهارم، مشهد: چاپخانۀ نیل.
انصاری قمی، ناصرالدین. (1378). غررالحکم و دررالکلم. قم: علوم حدیث.
انصاری، خواجه عبدالله. (1360). صد میدان. به اهتمام قاسم انصاری، تهران: کتابخانه طهوری.
حافظ، شمس‌الدّین محمد. (1373). دیوان غزلیات حافظ شیرازی. به کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی علیشاه.
حسن بن احمد عثمانی، ابوعلی. (1388). رساله قشیریه. با تصحیحات و استدراکات بدیع الزمان فروزانفر، تهران: علمی و فرهنگی.
خرّم‌شاهی، بهاءالدین. (1378). حافظ‌نامه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1389). ارزش میراث صوفیه. تهران: امیر کبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1390). جستجو در تصوف ایران. تهران: امیر کبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1390). سرّ نی. تهران: علمی.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1392). شعر بی‌دروغ، شعر بی‌نقاب. تهران: علمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالله. (1386). کلیات سعدی. تهران: کتاب پارسه.
سهروردی، شیخ شهاب‌الدّین. (1392). عوارف‌المعارف. به اهتمام قاسم انصاری، تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فری الدین محمدابراهیم. (1380).  تذکرة‌الاولیا. به تصحیح محمد استعلامی، تهران: زوّار.
عین‌القضاة همدانی، محمدبن علی‌بن‌الحسن. (1386). با مقدمه و تصحیح و تحشیه و تعلیق عفیف عسیران. تهران: منوچهری.
کاشانی، عزّالدّین محمودبن‌علی. (1389). مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه، با مقدمه و تصحیح و توضیحات عفت کرباسی و دکتر محمدرضا برزگر خالقی، تهران: زوّار.
 لوییس، دین. (1385). مولانا: دیروز تا امروز، شرق تا غرب، فرانکلین. ترجمۀ حسن لاهوتی، تهران: نامک.
معین، محمد. (1380). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
مولانا، جلال‌الدّین محمّد. (1387). مثنوی معنوی. شرح و توضیح کریم زمانی، تهران: اطلاعات.
نسفی، عزیزالدین‌بن‌محمد. (1390). الانسان الکامل. با پیشگفتار هانری کربن و تصحیح و مقدمۀ ماریژان موله و ترجمۀ دکتر سید ضیاء الدین دهشیری، تهران: طهوری.
هجویری، علی‌بن‌عثمان. (1383). کشف‌المحجوب. با مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: سروش.