مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

مفاهیم نمادین و پندارهای اساطیری رویات ضحاک بر بنیاد اندیشه ایران شهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد کاشان،دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران.
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران.
10.22034/ias.2022.346721.1990
چکیده
با منی­کرد جمشید که بازتابی ایرانی از کهن­الگوی شورش آغازین در برابر جهان­آفرین بی‌همتاست، سامان هستی درهم‌ریخته، دچار آشوبی ویرانگر می­شود. مونولوگ شکاکانۀ قهرمان که در کارکردهایش نقشی بسنده به خود قائل است، شوند آشکا­رگی شر در جهان هستی می­گردد. بنابر روایت شاهنامه، نماد شر، شخصیتی دیوسان به‌نام ضحاک است که هستی و سامان نیاکانی آن را آشفته ساخته و بدان حالتی هاویه‌گون، تاریک و مرگ­بار می­بخشد. در این فرآیند شیطانی، پدر را می­کشد، آدمیان را می­بلعد، مغزها را می­کوبد، ایستارها و آیین­ها را گمراه می­کند و تمام کوشش خود را به‌کار می­برد تا هستیِ مزدا آفریده را از زندگی تهی ساخته و رنج، بیماری و مرگ را بر آن چیره سازد. سرانجام نیروی دیوانه­وار اهریمنی روح او را به سحر و فسون رام خود ساخته و اراده­اش را بر او برمی‌گمارد. از آن روی که همۀ این کارکرد‌ها به زبان رمزی و استعاره‌‌گون بیان شده، پژوهش­گر بر آن است تا با رویکردی کهن‌الگویی و روشی تطبیقی، مفاهیم نمادین و پنداره­های اساطیری این روایت، هم‌چون پیدایش شر، پدر و پدرکشی، فریب، مار، کتف، مغزخواری و... را در بستر فرهنگ ایران­شهری که در آیین مهری، جهان­بینی زرتشتی و دیگر هنجارها و سنت­های دینی ایرانی تجلی یافته مورد بررسی قرار دهد و دریافت­های نوینی را ارائه نماید. پژوهش­گر در این مقاله به روش کتابخانه­ای و پژوهشی از منابع لازم بهره برده و مطالب را بررسی کرده است.
اهداف پژوهش:

بررسی مفاهیم نمادین و پندارهای اساطیری روایات ضحاک بر بنیاد اندیشۀ ایران‌شهری.
بررسی و تأویل ژرف‌ساخت‌های هنری ادبیات با بازخوانی شاهنامه براساس تحلیل اساطیری.

سؤالات پژوهش:

مفاهیم نمادین و پندارهای اساطیری روایات ضحاک بر بنیاد اندیشۀ ایران‌شهری چگونه است؟
اسطوره‌ها چگونه می‌توانند منبع الهام هنر و ادبیات شده و ذهن ما را به دریافت‌های نوینی از آن‌ها رهنمون سازند؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Symbolic concepts and mythological ideas of Zahak's dreams based on urban Iranian thought

نویسندگان English

Seyed Mohamad Reza Ghoreshi 1
Saeid Kheirkhah 2
Abdoreza Modarreszadeh 3
1 PhD Student, of Persian Language and Literature Department ,, Kashan Branch, Islamic Azad University, Kashan, Iran.
2 Assistant Professor of Persian Language and Literature Department, Kashan Branch, Islamic Azad University, Kashan, Iran.
3 Associate Professor of Persian Language and Literature Department, Kashan Branch, Islamic Azad University, Kashan, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Thought of urban Iran
Jamshid
doubt
evil
laughter
ابن‌خلف تبریزی، محمدحسین. (1376). برهان قاطع، به اهتمام محمد معین، تهران: امیرکبیر.
امامی، صابر. (1380). اساطیر در متون تفسیری فارسی. تهران: گنجینۀ فرهنگ.
اوشیدری، جهانگیر. (1394). دانشنامۀ مزدیسنا. تهران: نشر مرکز.
اولانسی، دیوید. (1385). پژوهشی نو در میتراپرستی. ترجمۀ مریم امینی، تهران: نشر چشمه.
آلن، تونی؛ فیلیپس، چارلز و کریگان، مایکل. (1384). اسطوره­ها و افسانه­های ایرانی سرور دانای آسمان. ترجمۀ زهره هدایتی، رامین کریمیان، تهران: نشر نی.
آندرسن، کریستین. (1383). نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ و افسانۀ ایرانیان،. ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: نشر چشمه.
بهار، مهرداد. (1381). از اسطوره تا تاریخ، تهران: نشر چشمه.
بهار، مهرداد. (1384). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: نشر آگه.
جلالی نایینی، سید محمدرضا. (1384). ثنویان در عهد باستان، تهران: انتشارات طهوری.
حافظ، شمس­الدین محمد. (1372). دیوان حافظ، بر اساس نسخۀ محمدعلی قزوینی، تهران: انتشارات پیام عدالت مولوی.
خیام نیشابوری، عمر بن ابراهیم. (1382). نوروز نامه، به کوشش علی حصوری، تهران: نشر چشمه.
دادگی، فرنبغ‌دادگی. (1380). بندهش، به کوشش مهرداد بهار، تهران: انتشارات توس.
دل، کریستوفر. (1395). اسطوره به روایت تصویر، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل گور مطلق، تهران: نشر پیکره.
شاکد، شائول. (1386). تحول ثنویت، تنوع آرای دینی در عصر ساسانی، ترجمۀ سید احمدرضا قائم مقامی، تهران: نشر ماهی.
شوالیه، ژان-گربران، آلن. (1382). فرهنگ نمادها، ج 2 و 4، ترجمه سودابه فضائلی، تهران: انتشارات جیحون.
فردوسی، ابوالقاسم. (1366). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق (جلد اول و جلد پنجم)، نیویورک: Bibilio the capersica.
فروید، زیگموند. (1351). توتم و تابو. ترجمۀ محمدعلی خنجی، تهران: کتابخانۀ طهوری.
فریزر، جرج جیمز. (1384). شاخۀ زرّین. ترجمۀ کاظم فیروزمند، تهران: انتشارات آگاه.
قرآن کریم، ترجمۀ شیخ حسین انصاریان. تهران: انتشارات کلام ماندگار.
قلی­زاده، خسرو. (1392). فرهنگ اساطیرایرانی برپایۀ متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمۀ و نشر کتاب پارسه.
کاسیرر، ارنست. (1378). فلسفۀ صورت­های سمبلیک. جلد دوم اندیشۀ اسطوره­ای. ترجمۀ یداللّه موقن، تهران: نشر هرمس.
کزازی، میرجلال­الدین. (1379). نامۀ باستان ویرایش و گزارش شاهنامه. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهی (سمت).
کمبل، جوزف. (1384). قدرت اسطوره. ترجمۀ عباس مخبر، تهران: نشر مرکز.
کمبل، جوزف. (1389). قهرمان هزارچهره. ترجمۀ شادی خسروپناه، مشهد: نشر گل آفتاب.
کوپر، جی سی.(1392). فرهنگ نمادهای آیینی. ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: انتشارات علمی.
مالاندرا، ویلیام. (1391). مقدمه­ای بر دین ایران باستان. ترجمۀ خسرو قلی­زاده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (1377). متن کامل مثنوی معنوی. به کوشش مهدی آذر‌یزدی، تهران: انتشارات پژوهش.
موله، ماریان. (1395). آیین، اسطوره و کیهان‌شناسی، مسئلۀ سنت زرتشتی و مزدایی، ترجمۀ محمد میرزایی، تهران: نشر نگاه معاصر.
ورمازرن، مارتین. (1380). آیین میترا. ترجمۀ بزرگ نادرزاد، تهران: نشر چشمه.
هال، جیمز. (1383). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
هدایت، صادق. (1385). فرهنگ عامیانۀ مردم ایران. تهران: نشر چشمه.
الیاده، میرچا. (1384). اسطورۀ بازگشت جاودانه. ترجمۀ بهمن سرکاراتی، تهران: انتشارات طهوری.