مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

کارکردِ صورِخیال "هنجارگریزی معنایی" در ساختار غزل نو با تکیه بر دفتر منجنیق از حسین صفا در تطبیق با فرمالیسم در نقاشی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا انصاری جعفری 1
سیده ماندانا هاشمی اصفهانی 2
الهه حاجیها 3
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحدرودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
3 استادیار گروه روانشناسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
10.22034/ias.2022.347224.1993
چکیده
شاعران با کاربست تکنیک­های گوناگون در مفاهیم ثابت و واحد، نوآوری ایجاد می­کنند و کلام خود را از زبان روزمره و عادی فاصله می­دهند. این مهم باعث اقناع حس زیبایی­شناسی مخاطب و سهولت در فرآیند انتقال مفاهیم واحد به مخاطبان می­شود و در نقد فرمالیستی موردتوجه قرار گرفته است. هنجارگریزی به‌ویژه نوع معنایی آن، ازجمله روش­های اصلی اهل ادب برای دورکردن کلام از ابتذال و عادت­های زبانی معمول است. حسین صفا از شاعران برجسته در دوران معاصر، در مجموعۀ منجنیق با هنجارگریزی­های هدفمند و آگاهانه در سطح معنا، مانع ابتذال کلامی شده و شعری درخور خلق کرده است. به این اعتبار، در پژوهش حاضر با استناد به منابع کتابخانه­ای و روش توصیفی- تحلیلی، اصلی­ترین شگردهای تمایزگذار شاعر برای گریز از قواعد و مناسبات متعارف زبان روزمره در مجموعۀ منجنیق، با رویکرد به صور خیال «تشبیه، تشخیص و کنایه» بررسی و کاویده شده است. نتایج تحقیق نشان می­دهد که شاعر به کمک تشبیه، با ایجاد بی­ثباتی آگاهانه در معنای دال­ها بر پویایی نشانه­های زبانی در اشعار خویش افزوده و خط‌مشی ادبی مستقل خود را ترسیم کرده است. همچنین، به‌واسطۀ کاربست تشخیص، مدلول­های ارجاعی و صریح واژه­ها بی­اعتبار شده و مدلول­های ادبی جدیدی جایگزین گردیده است. افزون بر این، حسین صفا در مواردی با ایجاد تغییر در کنایه­های زودیاب، باعث تقویت نقش مخاطب در خوانش متن و جایگاه او در فرآیند کشف روابط هنجارگریز شده است. در نقاشی معاصر نیز گرایش به فرمالیسم نوعی گریز از هنجارهای موجود در نقاشی سنتی ایرانی در توجه به مضمون و معنا محسوب می‌شود.
اهداف پژوهش:

بررسی شاخصه‌های هنجارگریزی معنایی در مجموعه غزل‌های منجنیق.
بررسی فرمالیته در نقاشی معاصر و تفاوت آن با هنجارگریزی معنایی در شعر.

سؤالات پژوهش:

شاخصه­های هنجارگریزی معنایی در مجموعه منجنیق چیست؟
فرمالیته در نقاشی معاصر با هنجارگریزی معنایی در شعر چه تفاوتی دارد؟
کلیدواژه‌ها
شعر معاصر
حسین صفا
منجنیق
فرمالیسم
صورخیال

عنوان مقاله English

Investigating the Manifestations and Functions of the Formalist Component of "Semantic Abnormality" in Hossein Safa's Catapult Collection

نویسندگان English

Mohammad Reza Ansari Jafari 1
Seyedeh Mandana Hashemi Esfahani 2
Elaheh Hajiha 3
1 PhD student, Department of Persian Language and Literature, Vahedroodhan, Islamic Azad University, Roudehen, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Roodehen Branch, Islamic Azad University, Roodehen, Iran
3 Assistant Professor, Department of Psychology, Roudehen Branch, Islamic Azad University, Roudehen, Iran

کلیدواژه‌ها English

Contemporary Poetry
Hossein Safa
Catapult
Formalism
Imagination
احمدی، بابک. (1386). ساختار و تأویل متن. چاپ نهم، تهران: مرکز.
ثروتیان، بهروز. (1369). بیان در شعر فارسی. تهران: برگ.
زرین ترنج، پروانه. (1392). «کارکرد و اهمیت فرم در نقاشی معاصر ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده هنر و معماری، تهران.
جمالی، مریم. (1394). «مقدمه‌ای بر مفهوم فرم و فرمالیسم در هنر مدرن». فلسفه تحلیلی، دوره 11، شماره 28، 5-33.
سجودی، فرزان. (1378). «درآمدی بر نشانه­شناسی در شعر فارسی». مجلۀ فرهنگ توسعه، شمارۀ 39، 140-135.
شفیعی­کدکنی، محمدرضا. (1376). رستاخیز کلمات. تهران: سخن.
شفیعی­کدکنی، محمّدرضا. (1388). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس. (1387). بیان. چاپ سوّم، تهران: میترا.
صفا، حسین. (1399). منجنیق. چاپ دهم، تهران: نیماژ.
صفوی، کوروش. (1373). از زبان­شناسی به ادبیّات. تهران: سورۀ مهر.
ضرونی، قدرت‌اله. (1399). «زنانگی در غزل، تأملی در ویژگی‌ها و شاخصه‌های غزل زنانه معاصر». ادبیات پارسی معاصر، شماره 1، 175-120.
علوی­مقدم، مهیار. (1377). نظریّه­های نقد ادبی معاصر. تهران: نشر لیلی.
کریمی‌نیا، مرتضی؛ جمالی، شهروز و مرادی، سیاوش. (1398). «عناصر طبیعی و بصری در غزلیات بیدل دهلوی». مطالعات هنر اسلامی. شماره 36، 296-179.
محمدی، علی؛ بشیری، علی‌اصغر. (1399). «غزل نو و پیش زمینه‌های آن». پژوهشنامه ادب غنایی، شماره 18، 144- 121.
مدرسی، فاطمه؛ کاظم‌زاده، رقیه. (1388). «تصویر و شیوه‌های توصیف در غزل نو (با تکیه بر اشعار سیمین بهبهانی» حسین منزوی و محمدعلی بهمنی). بهارستان سخن (ادبیات فارسی)، شماره 14، 46 -23.
مقدادی، بهرام. (1383). «هنجارگریزی در هنر و ادبیّات». مجلّۀ کلک، شمارۀ 148، 54-52.
مکاریک، ایرناریما. (1385). دانش­نامۀ نظریه­های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجرپور و محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: آگه.
نفیسی، غلام عباس؛ داوودآبادی، محمدعلی و سرور یعقوبی، علی. (1400). «تأثیر مضامین غزلیات حافظ بر استعاره‎های تصویری اشعار هوشنگ ابتهاج (با تأکید بر نسخه مصور حافظ مرکز بین‌المللی میکرو فیلم نور). مطالعات هنر اسلام، شماره 42، 426-406.
نیکنام، تینا؛ زواریان، راضیه و رمضانی، مهناز. (1401). «هنجارگریزی معنایی اصل بنیادین ارتباطات زیبایی‌شناسی در اشعار رهی معیری و مهرداد اوستا با هنر معاصر براساس نظریه لیچ». مطالعات هنر اسلامی. شماره 45، 635-618.
نورایی، الیاس. (1391). جادوی بیان در رنگین­کمان سخن. چاپ دوم، تهران: یار دانش.
هاوکس، ترنس. (1380). استعاره. ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران: مرکز.
همایی، جلال­الدین. (1370). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.