مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تحلیل زیباشناختیِ رویکرد نشانه-معنا شناسی ماتریس معنایی و هیپوگرام در لایه های پنهانِ معنای شعر برپایة الگوی مایکل ریفاترمطالعۀ موردی: جاده آن سوی پل احمد شاملو)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
2 گروه زبان وادبیات فارسی، واحدتربت حیدریه،دانشگاه آزاداسلامی،تربت حیدریه،ایران
3 گروه زبان وادبیات انگلیسی، دانشگاه اراک، اراک،ایران
10.22034/ias.2022.351221.2023
چکیده
خوانش شعر از منظر نشانه- معناشناسی و با بهره‌گیری از مفاهیم زیباشناختی هنر شعری، در روشن‌کردن لایه‌های پنهان و معنای نامکشوف شعر به خواننده کمک می‌کند. گاه معنا در شعر، دنیایی ناشناخته است و هسته معنا، ماتریسی ساختاری در شعر پدید می­آورد و معنای شعر از تعامل خواننده، الگوی دریافت معنا و فرایند خواندن شعر، ساخته می‌شود. ماتریس ممکن است یک واژۀ خاص باشد و یا یک جمله را دربر گیرد و هر شعر با چند روایت خاص به‌صورت تداعی‌های قراردادی با ماتریس خود در پیوند باشد که به این روایت‌ها، هیپوگرام می‌گویند؛ هیپوگرام‌ها وظیفۀ وحدت بخشی به شعر را برعهده دارند. در این پژوهش با نگاهی زیباشناختی به تحلیل نشانه- معنا‌شناسی شعرِ «جاده آن سوی پل» احمد شاملو برپایة الگوی نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر می‌پردازیم؛ سه منظومۀ اصلی این شعر یعنی «شاعر»، «دِه» و «بی‌تحرّکی و ایستایی جامعه» سبب روشن‌شدن معنا می‌شود و دیگر عناصر شعری، معنابن «مرا دیگر انگیزۀ سفر نیست» را تبیین می‌کند. شاعر در این شعر، در جامعه گرفتار شده است و برای رهایی از این جامعه همۀ جوانب را می‌سنجد امّا در میانۀ راه احساس می‌کند تمامی اشیاء و اطرافش را، ایستایی و سکون فرا گرفته است؛ شاعر چاره‌ای برای رهایی از این سکون نمی‌یابد و او را به معبد تنهایی خود فرامی‌خواند. یکی از دستاوردهای این پژوهش این است که مایکل ریفاتر از رویکرد نشانه‌شناسی به کشف لایه‌های پنهان متن می‌پردازد و ازاین‌رو، رویکرد او را می‌توان در چارچوبِ نشانه- معناشناسی جای داد. به‌طور کلی می‌توان بیان کرد که عناصر به‌کار رفته در این شعر سبب پیدایش سه منظومه حضور دارند و در مجموعۀ نخست، شش ترکیب، در مجموعۀ دوم، ده ترکیب و در مجموعۀ سوم، 9 ترکیب به ترتیب هسته را تشریح و همین امر،‌‌ راهی درست برای رسیدن به درک عمیق و دریافت پیام و رمزگان نهفته در شعر ایجاد کرده است.
اهداف پژوهش:

بررسی زیباشناسی ساختاری معنا در شعر.
حلّ معمای معنا در شعر شاملو.

سؤالات پژوهش:

با توجّه به الگوی مایکل ریفاتر، چگونه می‌توان به تحلیل زیباشناختی و نشانه‌شناختی شعر احمد شاملو پرداخت؟
رویکرد نشانه- معناشناسیِ مایکل ریفاتر، چه کاربردی در کشف لایه‌های پنهان شعر معاصردارد؟

 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Aesthetic Analysis of the Semiotic-Semantic Approach: Semantic Matrix and Hypogram in the Latent Strata of Poetic Meaning Based on Michael Riffaterre's Model

نویسندگان English

Mohsen Mohammadi Kordiani 1
Mahyar Alavi Moghadam 2
Ebrahim Estaji 1
Abolfazl Horri 3
1 Department of Persian Language and Literature, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Torbat Heydariyeh Branch, Islamic Azad University, Torbat Heydariyeh, Iran
3 Department of English Language and Literature, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

Interpreting poetry through a semiotic-semantic lens, leveraging the aesthetic tenets of poetic art, assists the reader in elucidating the latent strata and hitherto undiscovered significations of the poem. Meaning in poetry can every now and then represent an unexplored realm, wherein the semantic nucleus engenders a structural matrix. The poem's significance is thus constructed via the interplay of the reader, the paradigm of meaning reception, and the hermeneutic process. The matrix may be a discrete lexical item or encompass a more expansive sentential unit; each poem is connected to its matrix through specific narratives manifested as conventional associations, termed hypograms. Hypograms are instrumental in establishing the poem's cohesive unity. In this research, we undertake an aesthetic analysis of the semiotic-semantics inherent within Ahmad Shamlou's poem, "The Road Beyond the Bridge," grounded in Michael Riffaterre's semiotic framework. The poem's tripartite thematic structure—"the Poet," "the Village," and "the Immobility and Stasis of Society"—serves to clarify the overarching meaning, while ancillary poetic elements explicate the semantic kernel: "I no longer possess the impetus to travel." Within the poem, the poet finds himself ensnared by society, meticulously evaluating all avenues for escape; however, he gradually perceives that all entities and his circumambient milieu are pervaded by stagnation and quiescence. Devoid of any viable recourse to transcend this inertia, the poet is summoned to his sanctuary of solitude. A salient contribution of this research lies in its demonstration of Michael Riffaterre's utilization of the semiotic approach to uncover the text's latent strata. Consequently, his methodology can be appropriately situated within the purview of semiotic-semantics. In summation, it can be posited that the constitutive elements of this poem precipitate the emergence of three thematic structures. Within the initial constellation, six configurations; in the second, ten configurations; and in the third, nine configurations, respectively, explicate the core, thereby forging a cogent pathway toward attaining a profound comprehension and discerning the encrypted message and codes embedded within the poem.
Research Objectives:

To investigate the structural aesthetics underpinning meaning in poetry.
To resolve the hermeneutic enigma presented by Shamlou's poetry.

Research Questions:

How can Ahmad Shamlou's poetry be subjected to aesthetic and semiotic analysis, considering Michael Riffaterre's model?
What utility does Michael Riffaterre's semiotic-semantic approach offer in the unveiling of the latent strata of contemporary poetry?

 

کلیدواژه‌ها English

Aesthetic Analysis
Semiotics
Semantic Matrix
Hypogram
The Road Beyond the Bridge
Michael Riffaterre
آلن، گراهام. (1385). بینامتنیت. ترجمه: پیام یزدانجو، چاپ دوم، تهران: مرکز.
آلگونه جونقانی، مسعود. (1396). «کاربست الگوی نشانه‌شناختی ریفاتر در خوانش شعر». پژوهش ادبیات معاصر جهان، شماره 75، 58-33.
ایگلتون، تری. (1386). پیش درآمدی بر نظریۀ ادبی. ترجمۀ عباس مخبر، چاپ دوم، تهران: مرکز.
ابهریان، سعید؛ پارسا، احمد؛ رجبی، عرفان. (1392). «تحلیل مجموعه آیینه‌ای برای صداها براساس نظریة نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه کردستان.
برکت، بهزاد؛ افتخاری، طیبه. (1389). «نشانه‌شناسی شعر: کاربست نظریۀ مایکل ریفاتر بر شعر «ای مرز پرگهر» فروغ فرخزاد. پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، دوره1، شماره 4، 130-109.
تادیه، ژان ایو. (1378). نقد ادبی در قرن بیستم. ترجمۀ مهشید نونهالی، تهران: نیلوفر.
چندلر، دانیل. (1387). مبانی نشانه‌شناسی. ترجمۀ مهدی پارسا. چاپ دوم، تهران: سوره مهر.
خیری، فروزنده؛ دادجوی توکّلی، دره. (1395). «بررسی نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در غزل فارسی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
داودی مقدم، فریده. (1391). «تحلیل نشانه-معناشناختی شعر «آرش کمانگیر» و «عقاب» تحول کارکرد تقابلی زبان به فرایند تنشی». فصلنامۀ جستارهای ادبی، دوره4، شماره 13، 124-105.
رضایی، رؤیا؛ مشهدی، محمدامیر، شعیری، حمیدرضا؛ نیک‌بخت، عباس. (1396). «بررسی و تحلیل کارکرد پادگفتمانی نامه‌های نیما یوشیج»، دوفصنامۀ زبان و ادبیات فارسی، شماره82، 154-133.
سلدن، رامان. (1384). راهنمای نظریه ادبی معاصر. ترجمه: عباس مخبر، تهران: طرح نو.
شعیری، حمیدرضا. (1388). «از نشانه‌شناسی ساختگرا تا نشانه-معناشناسی گفتمانی». فصلنامۀ نقد ادبی، ش 8، 51-33.
صفوی، کوروش. (1391). نوشته‌های پراکنده (دفتر دوم) نشانه‌شناسی و مطالعات ادبی. تهران: علمی.
طهماسبی، فرهاد؛ خواجوی، مهوش. (1396). «بررسی نشانه‌شناختی شعر مسافر سپهری بر مبنای الگوی نشانه‌شناسی ساختارگار الگوی ریفاتر و یاکوبسن». پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی، دوره 4، شماره 2. 215-242.
قاسم‌زاده، سیدعلی؛ فخرو، علی‌اکبر. (1393). «خوانش هرمنوتیکی- بینامتنی بیتی از دیوان حافظ بر مبنای نظریۀ بینامتنی مایکل ریفاتر». پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، شماره 32، 118-89.
کشاورز، سمیه؛ قویمی، مهوش. (1396). «کاربست نظریۀ مایکل ریفاتر در خوانش بینامتنی همه‌شان را بکشید سلیم بکشی و منطق‌الطیر عطار». فصلنامۀ پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، 5، 4، 47-25.
گیرو، پی‌یر. (1387). نشانه‌شناسی. ترجمۀ محمد نبوی، چ3، تهران: آگاه.
مظفری، علیرضا. (1387). وصل خورشید (شرح شصت غزل از حافظ شیرازی). تبریز: آیدین.
مکاریک، ایرناریما. (1385). دانش نامۀ نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی. چاپ دوم، تهران: نشر آگاه.
محمّدی کردیانی، محسن؛ نقوی، الهه. (۱۳۹۷). «بررسی شعر کفش‌هایم کو سهراب سپهری از منظر نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر». پنجمین همایش متن‌پژوهی ادبی نگاهی تازه به سبک‌شناسی، بلاغت، نقد ادبی. تهران. هسته مطالعات ادبی و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
محمودزاده، یونس؛ مظفری، علیرضا و نزهت، بهمن. (1398). «تفسیر غزلی از بیدل براساس نظریۀ ریفاتر». فنون ادبی، شماره 2، پیاپی27، 36-19.
نبی‌لو، علیرضا. (1392). «کاربست نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر ققنوس نیما». پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی، دوره 1، شماره 2، 94-81.
نامور مطلق، بهمن. (1390). درآمدی بر بینامتنیت. تهران: سخن.
وفایی، ترانه. (1388). راهی به نشانه- معناشناسی سیّال، تهران: علمی و فرهنگی.
Culler, J. (1981). the pursuit of signs: semiotics, literature, and deconstruction, London and New York: Routledge.
Prud Homme, Johanne Et Guilbert, Nelson(2006). Le Langage Poetique. Signo. Consulte
Riffaterre, M. (1979). LA PRODUCTION DU TEXTE. Paris: Seuil.
Riffaterre, M. (1983). Text Production. 1st. ed. New York: Colombia University Press.
Riffaterre, M. (1996). Describing Poetic Structure: Two Approaches to Baudelairs “Les Chats”. Yale French Studies, Vol.36. Iss.1, pp. 26-39.
Riffaterre, M. (1978). Semiotics of Poetry. 1st . ed. Bloomingston: Indiana University Press