مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

رویکردی نمادگرایانه به خدایخانه مسجد جامع عتیق شیراز به عنوان المان شهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه طراحی لباس، دانشکده هنر، دانشگاه فنی و حرفه ای، تهران، ایران.
10.22034/ias.2022.362114.2055
چکیده
ایرانیان با اعتقاد به مبدأ یگانه آفریدگار جهان، در ایجاد مساجد که توجه را به‌سوی عالم بالا و وحدانیت معطوف می‌دارد سعی و کوشش فراوانی داشته‌اند. بزرگ‌ترین مساجد ساخته شده در هر شهر مسجد جامع شهر می‌باشد که برای فریضه نماز جمعه وسعت کافی دارد، همین امر در اهمیت مساجد جامع نقش بسیار مهمی داشته است. یکی از بناهای تاریخی و منحصربه‌فرد کشورمان در شهر زیبای شیراز به‌نام مسجد جامع عتیق وجود دارد که دارای اهمیت محوری است؛ ازجمله مهم‌ترین مضامینی که همواره بیشترین تأکید را روی این بنا به خود اختصاص داده است، تزئینات خدایخانه یا دارالمصحف است. هدف از انجام این بررسی نخست معرفی این اثر ارزشمند و کهن ایرانی است و سپس، بررسی چگونگی سیر تحول آن در دوره‌های مختلف و سعی در بازشناسی نمادگرایانه این اثر بر مبنای مکان‌یابی کتیبه‌های پیشانی دارالمصحف می­باشد. برای انجام این پژوهش از بررسی اسنادی و کتابخانه‌ای استفاده شده و در پی بررسی‌های میدانی، از بنا بازدید به عمل آمده است و در نهایت از مدل‌سازی سه بُعدی به‌منظور فهم بیشتر و نتیجه‌گیری بهتر استفاده گردیده است.
اهداف پژوهش:

بررسی وضعیت نمادگرایانه به خدایخانه مسجد جامع عتیق شیراز.
بررسی تأثیر نمادگرایانه به خدایخانه مسجد جامع عتیق شیراز بر المان شهر شیراز.

سؤالات پژوهش:

وضعیت نمادگرایانه به خدایخانه مسجد جامع عتیق شیراز چگونه است؟
تأثیر نمادگرایانه به خدایخانه مسجد جامع عتیق شیراز بر المان شهر شیراز چگونه است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Symbolist Approach to the Khodāy-Khāneh of the Atiq Jameh Mosque of Shiraz as an Urban Element

نویسنده English

Artemis Hooshyar
Clothing Design Department, Faculty of Arts, Technical and Vocational University, Tehran, Iran.
چکیده English

Iranians, with their belief in the single origin of the Creator of the world, have made great efforts in building mosques, which direct attention towards the higher realm and unity. The largest mosque built in each city is the Jameh Mosque, which has sufficient space for the Friday prayer congregation; this itself has played a very important role in the significance of Jameh Mosques. One of the unique historical structures of our country in the beautiful city of Shiraz is the Atiq Jameh Mosque, which holds pivotal importance; among the most important themes that have always received the greatest emphasis regarding this structure are the decorations of the Khodāy-Khāneh or Dār al-Muṣḥaf. The aim of this study is first to introduce this valuable and ancient Iranian work, and then, to examine the course of its evolution in different periods and attempt a symbolist recognition of this work based on the placement of the inscriptions on the façade of the Dār al-Muṣḥaf. To conduct this research, documentary and library review has been used, and following field studies, a visit to the structure was made, and finally, 3D modeling has been utilized for better understanding and conclusion.
Research Objectives:


Examining the symbolist status of the Khodāy-Khāneh of the Atiq Jameh Mosque of Shiraz.


Examining the symbolist influence of the Khodāy-Khāneh of the Atiq Jameh Mosque of Shiraz on the urban element of Shiraz.


Research Questions:


What is the symbolist status of the Khodāy-Khāneh of the Atiq Jameh Mosque of Shiraz?


How is the symbolist influence of the Khodāy-Khāneh of the Atiq Jameh Mosque of Shiraz on the urban element of Shiraz?

کلیدواژه‌ها English

Atiq Jameh Mosque of Shiraz
Dār al-Muṣḥaf
Khodāy-Khāneh
Religious Symbol
افسر، کرامت‌الله. (1353). تاریخ قدیمی شیراز. تهران: انجمن آثار ملی.
افشار، ایرج و عمادالدین، شیخ‌الحکمایی. (1389). اسناد معماری ایران دفتر دوم کتابچه املاک اینجوی فارس. تهران: فرهنگستان هنر.
بهروزی، علی نقی. (1349). تاریخچه ساختمان و شرح آثار تاریخی و هنری مسجد جامع عتیق شیراز. تهران: انتشارات اداره کل فرهنگ، هنر استان فارس.
................................. . (1340). قدیمی‌ترین مسجد شیراز (جامع عتیق شیراز).
پوپ، آرترآپم. (1387). سیری در هنر ایران. ترجمه: نجف دریابندی و دیگران، تهران: علمی -فرهنگی.
رضایی، عزیزالله، سلیمانی، ابراهیم. (1390). گزارش گمانه‌زنی در ایوان جنوبی مسجد جامع عتیق شیراز. تهران: پژوهشکده باستان‌شناسی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
زارعی، عباس. (1387). بررسی و تحلیل معماری مسجد جامع عتیق شیراز. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی. واحد تهران مرکزی.
زاهدی‌نژاد، سارا. (1384). «حریم وصل، طراحی جلوخان مسجد جامع عتیق شیراز». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. پردیس هنرهای زیبا، تهران.
سامی، علی. (1347). شیراز، دیار سعدی و حافظ. شیراز: چاپخانه موسوی.
شیبانی، زرین‌تاج، نیک‌زاد، ذات‌الله. (1383). پژوهشگاه میراث فرهنگی (بازشناسی مسجد عتیق شیراز)، پژوهشکده ابنیه و بافت.
صحراگرد، مهدی و شیرازی، علی‌اصغر. (1389). «تأثیرات تحولات خوشنویسی (خط ثلث) بر کتیبه‌نگاری ابنیه اسلامی ایران سده چهارم تا نهم هجری». فصل‌نامه تحلیلی – پژوهشی نگره، شماره 14، 64-51.
فره‌وشی. (1332). سفرنامه مادام دیولافوآ. تهران: کتاب فروشی خیام.
قادر، حسن. (بی‌تا). مشاور میراث فرهنگی، مطالعات و مستندسازی.
قلیج‌خانی، حمیدرضا. (1390). مجموعه مقالات گردهمایی مکتب شیراز. تهران: فرهنگستان هنر.
کلانتر محمدبن‌ابوالقاسم. (1325). روزنامه میرزامحمد کلانتر فارس، اهتمام عباس اقبال، تهران: شرکت سهامی چاپ.
کیانی، محمدیوسف. (1390). معماری ایران دوره اسلامی. مقاله «هنجار شکل‌یابی معماری اسلامی ایران»، نگاشته لطیف ابوالقاسمی.
میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق. (1387). کتیبه‌های یادمانی فارس. تهران: متن.
میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق. (1387). «کتیبه پیرمحمد شیرازی در مسجد جامع عتیق شیراز». مجله گلستان هنر، شماره 13، 96-94.
میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق. (1388). «ابراهیم سلان و کتیبه‌نگاری». مجله صفه، شماره 49، 49-22.
ویلبرد، دونالد نیوتن. (1387). مسجد عتیق شیراز. ترجمه: افرا بانک، تهران: فرهنگستان هنر.
ویلبرد، دونالد و لیزا گولمبک. (1374). وقف‌نامه معین‌الدین غیاثی به کوشش اداره کل حج و اوقاف و امور خیریه استان فارس، شیراز.
هیلن براند، روبرت. (1380). معماری اسلامی. ترجمه: باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، تهران: انتشارات روزنه.