مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی مفهوم حقیقی نور در عرفان اسلامی و انعکاس ان در «نگارگری اسلامی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فلسفه و عرفان، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دکتری تخصصی، استاد گروه فلسفه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی ،تهران، ایران.
3 دکتری تخصصی، استاد گروه فلسفه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ias.2023.364522.2072
چکیده
عناصر تشکیل‌دهندۀ هنر اسلامی نشانه‌هایی از جهان قدسی و ملکوتی هستند که در آن نور الهی نقش اصلی را ایفا می‌کند که جلوه‌ای از جلوات خداوند است و حضورش در عرفان و هنر اسلامی تجلی می‌یابد. در فرهنگ ایرانی، اسلامی نور همواره نمادی از عالم ملکوت و معنا بود. ازاین‌رو در نظریه‌های عرفانی جایگاه اساسی دارد. از منظر هنر اسلامی همه‌چیز از افاضه وجود بهره‌مند است زیرا خداوند نور مطلق آسمان و زمین است و رنگ‌ها راه و وسیله‌ای برای نمایش نور هستند که با آشنا شدن با عوالم نورانی و طی کردن مراحل سلوک عارف و پدیدار شدن مقامات عرفانی به‌صورت رنگ و نوری خاص در درون انسان عارف مرتبط می‌گردد. در پژوهش حاضر به مسئله نور در عرفان و نگارگری اسلامی پرداخته شده است. پژوهش حاض به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده‌های منابع تاریخی به رشتۀ تحریر درآمده است. یافته‌های پژوهش حاکی از این است روح هنر اسلامی سیر از ظاهر به باطن اشیاء و امور است و هنرمندان در نقش و نگارهایی که در صورت‌های خیالی خویش در عالم کثرات می‌بیند در نظرشان هرکدام جلوۀ حسن جمال و جلال الهی را می‌نماید؛ بدین‌معنی هنرمند همه موجودات را چون مظهری از اسماء الهی می‌بیند و بر این اساس، اثر هنری او به‌مثابۀ محاکات و ابداع اسماء الله است. در تفکر اسلامی جهان جلوه و مشکات انوار الهی ست که حاصل فیض مقدس نقاش ازلی و هر ذره‌ای و هر موجودی از موجودات جهان و هر نقش و نگاری مظهر اسمی از اسماء الهی است.

 اهداف پژوهش:
1. بررسی مفهوم نور در عرفان اسلامی.
2. واکاوی چگونگی انعکاس مفهوم عرفانی نور در نگارگری اسلامی.

سؤالات پژوهش:
1. جایگاه نور و رنگ در عرفان اسلامی و آثار آن در هنر اسلامی چگونه است؟
2. منظور از خیال خلاق و تجلی‌گونه چیست؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the true concept of light in Islamic mysticism and its reflection in Islamic painting

نویسندگان English

Noushin Naraghi 1
Abdolreza Mazaheri 2
Enshaoullah Rahmati 3
1 PhD Candidate, Department of Philosophy and Mysticism, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 PhD, Professor, Department of Philosophy, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 PhD, Professor of the Department of Philosophy, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Light
iImagination
Art
Mysticism
احسانی، آصف. (1393). «عقلانیت در فلسفه ملاصدرا»، فصلنامه پرتو خرد، شماره هشتم: صص. 86- 55.
توبیه‌ای نجف‌آبادی، الهه و فنایی، زهرا. (1396). «تحلیل کاربرد رنگ در نگاره‌های معراج نامه میرحیدر بر مبنای جایگاه رنگ در قرآن مجید و احادیث»، فصلنامه هنر اسلامی، دوره 13، شماره 28: صص. 119- 98.
جعفری لنگرودی، ملیحه و ذاکری، احمد. (1393). «نور سیاه در عرفان از دیدگاه اسیری لاهیجی»، فصلنامه عرفان اسلامی، شماره 41: صص. 213- 198.
رحمتی، انشاالله. (1393). «پرتوافشانی خیال در ازل»، اطلاعات حکمت و معرفت، شماره دوم: صص. 46- 44.
سهروردی، شهاب‌الدین. (1392). کلمه الاشراق، ترجمه و شرح سید جعفر سجادی، جلد سوم، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
سهروردی، شهاب‌الدین. (1397). حکمت‌الاشراق، ترجمه و شرح سید جعفر سجاوی، چاپ دوازدهم، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
شایگان، داریوش. (1392). هانری کربن آفاق تفکر معنوی در اسلام، ترجمه باقر پرهام، چاپ ششم، تهران: آگاه.
شریعت‌مداری، فاطمه. (1397). «مهر تا الله: بررسی جایگاه نور و چگونگی تداوم آن در آیین‌ها و ادیان ایران‌زمین، از شمس، محمدجواد؛ مقدادیان، عادل. (1393). «مفهوم عرفانی نور و ظل در قرآن و سنت»، پژوهشنامه عرفان، شماره 14: صص. 59- 39.
باستان تا اسلام امروز»، فصلنامه هنر و تمدن شرق، شماره 22: صص. 54- 49.
صدرالمتأهلین شیرازی، محمدابراهیم. (1392). الاسفار الاربعه، قم: مستفوی.
ضیایی، حسین. (1391). معرفت و اشراق در اندیشه سهروردی، ترجمه سیما سادات نوربخش، تهران: فروزان.
کربن، هانری. (1392). انسان نورانی در تصوف ایرانی، ترجمه فرامرز جواهری‌نیا، تهران: گلبان.
کربن، هانری. (1396). فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ترجمه جواد طباطبایی، چاپ دوم، تهران: توس.
کربن، هانری. (1399). واقع‌انگاری رنگ‌ها و علم میزان، ترجمه انشاء‌الله رحمتی، تهران: سوفیا.
محمدیان، عباس و مهجوری، محمود. (1395). «بررسی تجربه‌های دینی نجم‌الدین کبری در کتاب «فوائح‌الجمال و فواتح‌الجلال»»، کهن‌نامة ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره 3: صص. 101- 71.
مولوی، جلال‌الدین. (1396). دیوان کامل شمس تبریزی، از نسخه بدیع‌الزمان فروزان‌فر، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
Corbin, H. (2010). En Islam Iranian: aspects spirituals et philosophies, Paris: Gallimard.