مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

خیال و خلاقیت در هنرهای‌ صناعی از دیدگاه سهروردی با تأکید بر سفال‌های دوره ایوبیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی فلسفه هنر، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
2 گروه آموزشی فلسفه هنر، واحد سنندج, دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
3 گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی، ایلام، ایران
10.22034/ias.2023.368415.2090
چکیده
سهروردی نظیر سایر حکمای اسلامی به­طور مستقیم در رابطه با هنر، رأی صادر نکرده اما یک‌سری از مبادی مابعدالطبیعه­ای را ارائه داده است که براساس آن هنرمند یا هنرشناس اشراقی، می­تواند مبانی هنر اشراقی را تبیین کند. به‌عبارتی، براساس مبانی فلسفۀ اشراق، می­توان هنر سنتی را احیا و آن را برای امروز و آینده ترسیم کرد. روش پژوهش حاضر به‌صورت کیفی نشان داده‌‌شده و یافته‌های آن به روش تحلیلی و جمع‌آوری مطالب به‌صورت کتابخانه‌ای است. این پژوهش با هدف مطالعه و بررسی خیال و خلاقیت در هنرهای صناعی از دیدگاه سهروردی یا تأکید بر سفال‌های دورۀ ایوبیان انجام پذیرفته است. خیال در دنیا از عقل قوی‌تر است، به دلیل اینکه اگرچه عاقل در اندیشه به کمال رسیده ولی از سیطرۀ خیال و آنچه درک می‌کند، آزاد نخواهد بود. پس در کمال انسانی خیال بالاترین قدرت خواهد بود. عالم خیال از کلیدهای فهم دستگاه جمال­شناسی حکمت و عرفان اسلامی است. خرد باستانی و حکمت اسلامی همواره در تعاملی هم‌سو و تنگاتنگ با هنر بوده است. به همین جهت، هنرمند ایرانی به‌نوعی عارف و اندیشمند نیز به‌شمار می­رفته و هنرش در راستای تفکر عرفانی و دینی بوده است. خلاقیت از دیدگاه عرفای اسلامی از آن ‌جهت که میان حکمت و هنر سنتی از دیرباز تاکنون پیوندی ناگسستنی وجود داشته، حائز اهمیت است؛ همچنین این بحث می­تواند مبنای نظریه­ای برای سنجش و داوری هنر اسلامی از منظر فرآیند تحقق آن قرار گیرد. دورۀ حکومت ایوبیان دورۀ مهمی در تولید آثار سفالی فاخر در قرون ششم و هفتم بوده است که در این آثار خیال و خلاقیت را به‌وضوح می‌توان دید.
اهداف پژوهش:

مطالعه و بررسی خیال و خلاقیت در هنرهای صناعی از دیدگاه سهروردی.
مطالعه به­کارگیری عنصر خلاقیت در سفال­های دوره ایوبیان.

سؤالات‌ پژوهش:

خیال و خلاقیت در هنرهای­ صناعی از دیدگاه سهروردی به چه صورت عنوان می­شود؟
خلاقیت در سفال­های دوره ایوبیان چگونه بروز می­کند؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Imagination and creativity in handicrafts from Sohrvardi's point of view with emphasis on potterys during Ayobiyan's period

نویسندگان English

Zahra Mohammadikhoah 1
Seyed Sadegh Zamani 2
Seyed Rahmatollah Mousavi Moghadam 3
1 Department of Philosophy of Art, Sanandaj branch of Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
2 Department of Philosophy of Art, Sanandaj Branch, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
3 Department of Islamic Studies, Faculty of Medicine, University of Medical Sciences, Ilam, Iran

کلیدواژه‌ها English

Imagination
creativity
Suhravardi
traditional art
handicrafts
آزاده‌فر، محمدرضا. (1397الف). موسیقی در فلسفه و عرفان یک مقدمه کوتاه. چاپ دوم، تهران: انتشارات مرکز.
آزاده‌فر، محمدرضا. (1397ب). اطلاعات عمومی موسیقی. چاپ ششم، تهران: نشر نی.
اخوت، امیر. (1382). «موسیقی ایرانی و هنرهای تزئینی». نشر هنرهای زیبا، شماره 16، 111-101.
اسعدی، هومان. (1388). «بازنگری ریشه تاریخی مفهوم دستگاه». نشریه ماهور، شماره 22، 62-33.
اسعدی، هومان. (1382). «بنیادهای نظری موسیقی کلاسیک ایران: دستگاه به‌عنوان مجموعه‌ای چند مُدی»، نشریه ماهور، شماره 22، 57-43.
افلاطون. (1356). دورۀ آثار افلاطون. ترجمۀ محمدحسن لطفی، جلد 3، تهران، انتشارات خوارزمی.
امین رضوی، مهدی. (1377). سهروردی و مکتب اشراق. ترجمه: مجدالدین کیوانی، تهران: انتشارات مرکز.
اهل سرمدی، نفیسه. (1388). «از قوۀ خیال تا حضرت مثال (جایگاه مُثُل معلقه در فلسفۀ سهروردی)». فصلنامۀ فلسفه و کلام اسلامی آینۀ معرفت دانشگاه شهید بهشتی، شماره 18، 32-12.
بی‌نام. (1385). «پنجاه سال با پرویز مشکاتیان»، مجله تخصصی موسیقی قرن 21، شماره 13، 31-12.
بورکهارت، تیتوس. (1370). ارزش‌های جاودان در هنر اسلامی در جاودانگی و هنر (مجموعه مقالات). ترجمه: محمد آوینی، تهران: انتشارات برگ.
بورکهارت، تیتوس. (1369). هنر مقدس. ترجمه: جلال ستاری، چاپ اول، تهران: انتشارات سروش.
بورکهارت، تیتوس. (1365). هنر اسلامی زبان و بیان. ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: انتشارات سروش.
پلنگی، منیره؛ محمدنژاد، زینب. (1397). «ادراک خیالی به‌مثابه ارتباطی دوسویه میان نفس و عالم خیال از نظر سهروردی». جاویدان خرد، شماره 24، 21.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رایس، تالبوت دیوید. (1386.) هنر اسلامی. ترجمه: ماه ملک بهار. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رشیدی، صادق. (1393). درآمدی بر نشانه‌شناسی موسیقی. چاپ اول، تهران: نشر علمی.
رحیمی، صادق. (1390). نشانه‌شناسی موسیقی تعزیه. چاپ اول، تهران: نشر جهاد دانشگاهی.
رحیمیان، شیرمرد؛ ذهبی، محمد. (1397). «ظهور زیبایی و هیات هنری در پرتو انوار اشراقی فلسفه سهروردی». نشریه شناخت، شماره 78، 186-167.
رزمگیر، میثم؛ انتظام، سیدمحمد. (1392). «قوۀ خیال و ادراک خیالی از دیدگاه ابن‌سینا و سهروردی». معرفت فلسفی، سال 11 شماره 2، 32.
زاده محمدی، علی. (1384). «مقولۀ حال در موسیقی ایرانی (2)، مقدمه‌ای بر زیبایی‌شناسی موسیقی ایران». نامه هنر موسیقی، شماره 60، 12-11.
و تحقیقات فرهنگی.
خالقی، روح‌الله. (1390). نظری به موسیقی ایرانی. چاپ ششم، تهران: رهروان پویش.
خالقی، روح‌الله. (1360). نظری به موسیقی. تهران: نشر صفی علیشاه.
خاتمی، محمود. (1393). پیش‌درآمد فلسفه‌ای برای هنر ایرانی. چاپ دوم، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1375). مجموعه مصنفات. مجلدهای 1 تا 3، چاپ دوم، تهران: مؤسسه مطالعات
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1355). حکمه الاشراق. به اهتمام هانری کربن، جلد 2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سراج، حسام‌الدین. (1390). از گذر گِل تا دل. تهران: انتشارات نیستان.
سرایی، پویا. (1388). واخوان: بازخوانش امر قدسی. دومین گردهمایی گنجینه‌های ازدست‌رفته هنر ایران، تهران: فرهنگستان هنر.
شفیعی، فاطمه؛ بلخاری قهی، حسن. (1390). «تخیل هنری در حکمت اشراقی سهروردی». مجله علمی-پژوهشی متافیزیک، شماره 9 و 10، 23.
شیرازی، قطب‌الدین. (1384). شرح حکمه الاشراق، به کوشش عبدالله نورانی و مهدی محقق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شهرنازدار، محسن. (1384). گفتگو با حسین علیزاده درباره موسیقی ایران. تهران: نشر نی.
طاهری، علیرضا. (1392). «نقوش حیوان گیاه در هنر ساسانی و تأثیر آن بر هنر اسلامی و هنر رومی­وار فرانسه». نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 18، 19-1.
طوسی، خواجه نصیر محمد. (1371). مجمل الحکمه، سه رساله فارسی در موسیقی. به اهتمام: تقی بینش، تهران: انتشارات مرکز.
علیزاده، حسین و همکاران. (1388). مبانی نظری موسیقی ایرانی. چاپ سوم، تهران: انتشارات ماهور.
عوض‌پور، بهروز؛ نامورمطلق، بهمن. (1399). «خلاقیت هنری در حکمت اشراق سهروردی». دو فصلنامه فلسفی شناخت؛ شماره 1/82.
مفتونی، نادیا. (1392). «مبانی و لوازم نظریۀ خیال سهروردی». مجله فلسفه و کلام اسلامی، شماره 1 ، 9-1.
فخرالدینی، فرهاد. (1392). تجزیه تحلیل و شرح ردیف موسیقی ایران. چاپ اول، تهران: انتشارات معین.
فرهت، هرمز. (1386). دستگاه در موسیقی ایرانی. چاپ سوم، تهران: پارت.
فیاضی لاهیجی، ملاعبدالرزاق. (1372). گوهر مراد. چاپ اول، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کاظمی، علی. (1391). «آرایه به‌مثابه عنصری ساختاری در موسیقی دستگاهی ایران». نشریه هنرهای زیبا-هنرهای نمایشی و موسیقی، شماره 2،14-5.
گودرزی، فاطمه؛ شریف، حمیدرضا. (1397). «نگاهی تحلیلی-تطبیقی به معماری و موسیقی ایرانی بر مبنای مفاهیم حکمت سهروردی». نشریه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره 30، 14-123.
کمالی‌زاده، طاهره. (1392). مبانی حکمی هنر و زیبایی از دیدگاه شهاب‌الدین سهروردی. چاپ دوم، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
کیانی، مجید. (1370). بررسی سه شیوه هنر تک‌نوازی در موسیقی ایران، تهران: ایران صدا.
کیانی، مجید. (1368). هفت‌دستگاه موسیقی ایران. چاپ سوم، تهران: انتشارات سوره مهر.
محمدی، مجید. (1372). «سهروردی و فلسفه نبوت». نشریه کیهان اندیشه، شماره 52، 108-100.
مسعودیه، محمدتقی. (1365). مبانی اتنوموزیکولوژی: موسیقی‌شناسی تطبیقی. تهران: انتشارات سروش.
مشکاتیان، پرویز. (1397). کتاب چکاد پرویز مشکاتیان. به اهتمام علیرضا جواهری، چاپ چهارم، تهران: انتشارات چکاد هنر.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. چاپ سی و دو، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
معین، محمد. (1382). فرهنگ فارسی. چاپ بیستم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
میرصادقی، میمنت. (1377). واژه‌نامه هنر شاعری. تهران: انتشارات مهناز.
مهدوی‌نژاد، محمدجواد. (1383). «دستور زبان موسیقی پیشرو: نسبت میان موسیقی معنوی، فرهنگ ایرانی و عرفان اسلامی»، نشریه هنرهای زیبا، شماره 17، 96-87.
Bloom, Jonathan M. (1975). "Raqqa ceramics" of the freer gallery of art. Washington d.c: Master of Arts.