مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

ارتباط ساختار فضایی معماری حرم رضوی با آداب زیارت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه هنراسلامی، دانشکده هنر،دانشگاه شاهد، تهران، ایران
2 گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
3 گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/ias.2023.380630.2146
چکیده
زیارت ائمه و اولیای الهی می‌تواند زمینه‌ساز رشد و کسب فضائل اخلاقی برای انسان باشد و در ارتقای معنویت در جامعه نقش سازنده­ای داشته باشد. رعایت آداب زیارت، زمینه‌ساز قرارگرفتن افراد در مسیر  این رشد و کمال است. آداب زیارت از سوی امامان معصوم در روایات مختلف ذکر شده است. حرم امام رضا (ع) به‌عنوان یک مکان مهم زیارتی همواره موردتوجه معماران و هنرمندان مسلمان بوده است. معماری اسلامی این مجموعه با ایجاد فضایی معنوی می‌تواند نقش مهمی در رشد و ارتقای فضائل اخلاقی زائران داشته باشد. طراحی حرم رضوی در طول دوره‌های گذشته همواره متناسب با آداب زیارت گام برداشته است. تحقیق حاضر بررسی معماری اسلامی حرم رضوی در دوره‌های گذشته و دوره معاصر، براساس آداب زیارت و با هدف شناسایی و ارتقای مؤلفه‌های موجود در توسعۀ مجموعۀ حرم است. باید ببینیم طراحی توسعۀ حرم رضوی در دوره معاصر توانسته فضای مناسبی برای آداب زیارت باشد؟ ابتدا با مراجعه به روایات ائمه و سخنان بزرگان دین، اصول زیارت و آداب زیارت استخراج و در دو بخش آداب‌مندی و هدفمندی زیارت احصا شده و از سویی دیگر، معماری اسلامی حرم رضوی، در دو بُعد خدامحور و انسان‌محور معرفی شده است. در نهایت به‌عنوان نتیجۀ تحقیق مشخص شد که در طرح توسعۀ حرم در دوره معاصر توجه کم‌تری به معماری اسلامی متناسب با آداب زیارت شده است و در اولویت اول طراحان قرار نگرفته است.
اهداف پژوهش:

بررسی اهمیت زیارت در چگونگی طراحی حرم رضوی
بررسی میزان توجه به آداب زیارت در طرح توسعه حرم رضوی در دوره معاصر.

سؤالات پژوهش:

آداب زیارت چه جایگاهی در حرم رضوی و طراحی آن دارد؟
در طرح توسعۀ حرم رضوی در دورۀ معاصر تا چه میزان به مسئلۀ آداب زیارت توجه شده است؟

 
 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Relationship Between the Spatial Structure of Imam Reza Shrine's Architecture and Pilgrimage Rituals

نویسندگان English

Mohammad Aliabadi 1
Morteza Afshari 2
Raza Afhami 3
1 Department of Islamic Art, Faculty of Arts, Shahid Damashgah, Tehran, Iran
2 Department of Islamic Art, Faculty of Arts, Shahid University, Tehran, Iran
3 Art Research Department, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Visiting the Imams and divine saints can provide a foundation for personal growth and the acquisition of moral virtues, playing a constructive role in enhancing spirituality within society. Observing the rituals of pilgrimage paves the way for individuals to embark on this path of growth and perfection. The rituals of pilgrimage have been mentioned by the infallible Imams in various narrations. The shrine of Imam Reza (AS), as an important pilgrimage site, has always attracted the attention of Muslim architects and artists. The Islamic architecture of this complex, by creating a spiritual atmosphere, can play a significant role in the development and enhancement of pilgrims’ moral virtues. The design of the Razavi Shrine has always progressed in accordance with the rituals of pilgrimage throughout history. The present study examines the Islamic architecture of the Razavi Shrine in both past and contemporary periods, based on the rituals of pilgrimage and with the aim of identifying and enhancing the existing components in the development of the shrine complex. It is necessary to determine whether the design of the Razavi Shrine’s development in the contemporary period has succeeded in providing an appropriate space for the rituals of pilgrimage. Initially, by referring to the narrations of the Imams and the words of religious leaders, the principles and rituals of pilgrimage are extracted and categorized into two sections: ritual propriety and purposeful pilgrimage. On the other hand, the Islamic architecture of the Razavi Shrine is introduced in two dimensions: God-centered and human-centered. Ultimately, as the result of the research, it was determined that in the development plan of the shrine in the contemporary period, less attention has been paid to Islamic architecture in accordance with the rituals of pilgrimage, and it has not been the primary priority of the designers.
Research Objectives:


To examine the importance of pilgrimage in the design of the Razavi Shrine.


To investigate the extent of attention paid to the rituals of pilgrimage in the development plan of the Razavi Shrine in the contemporary period.


Research Questions:


What is the status of the rituals of pilgrimage in the Razavi Shrine and its design?


To what extent has the issue of pilgrimage rituals been considered in the development plan of the Razavi Shrine in the contemporary period?

کلیدواژه‌ها English

Islamic architecture
pilgrimage
Razavi Shrine
contemporary architecture
Holy Razavi Shrine
آذری، عباس؛ براتی، ناصر؛ میرمعینی، مهدی و محمدی اوجان، شادی. (1397). «بررسی الگوی حضورپذیری در حرم­های مقدس و بافت پیرامونی آن‌ها؛ نمونه موردی: حرم مطهر امام رضا (ع) در شهر مشهد مقدس». اولین همایش بین‌المللی معماری و شهرسازی جهان اسلام در عصر جهانی شدن.
بورکهارت، تیتوس. (۱۳۷۰). جاودانگی هنر، مقالاتی از: تیتوس بورکهارت، سید حسین نصر، کارل گوستاو یونگ و پل والری. (ترجمه: سید محمد آوینی)، تهران: انتشارات برگ.
بمانیان، محمدرضا. (١٣٨٦). «بررسی نقش خدامحوری در معماری مسلمانان». نشریه بین‌المللی علوم مهندسی دانشگاه علم و صنعت ایران، 5(18)، 37-٤٤.
تقی‌زاده داوری، محمود. (1380). «نگاهی به جامعه‌شناسی زیارت.» مجله معرفت، شماره 45، 61-59.
توسلی، وحید. (1396). «ارزش‌های تاریخی حرم مطهر رضوی در شکل‌گیری و توسعه شهر مشهد مقدس». همایش بین‌المللی بازخوانی تمدن اسلامی و جهان شهر معنوی با تأکید بر شهر مقدس مشهد.
جوادی، شهره. (1386). «اماکن مقدس در ارتباط با طبیعت (آب، درخت و کوه)». فصلنامه باغ نظر، ش 8، 22-12.
خزائی، محمد. (1386). «حضور عناصر تزئینی ایرانی در روند شکل‌گیری تزئینات معماری سلجوقیان روم در آسیای صغیر (سده هفتم هجری)». کتاب ماه هنر، شماره 103 و 104، 40- 44.
دیشیدی، رضا. (1366). «هنر اسلامی همراه با زیارت آستان قدس رضوی». مجله هنر. شماره 13، 70- 86. 
ری‌شهری، محمد. (1384). الحج والعمره فی الکتاب و السنه. قم: نشر دارالحدیث. 
سلجوقی، نسرین؛ سلجوقی، نسیم. (1395). «ابعاد حقوقی طرح‌های نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده شهری نمونه موردی بافت پیرامون حرم مطهر امام رضا (ع) مشهد». همایش ملی بافت‌های فرسوده شهری.
شایسته‌فر، مهناز؛ صراف‌زاده، رامینه. (1389). «تجلی اسماء مقدس در تزئینات معماری امام‌زادگان و مقابر سدة چهاردهم/ هشتم شهر قم». دوفصلنامه مطالعات هنر اسلامی، 7(13)، 89-108.
شایسته فر، مهناز؛ خمسه، فرزانه. (1392). «فیروزه نگین مساجد (با نگاهی به مسجدهای گوهرشاد و کبود تبریز در سدۀ نهم هجری قمری/پانزدهم میلادی)». مجله جلوه هنر، شماره 10، 108-89.
شهیدی، شریف؛ بمانیان، محمدرضا. (1388). «نقش خدامحوری در شکل‌دهی به ساختار، اجزا و عملکردهای معماری اسلامی». نشریه کتاب ماه. شماره 127، 59-46.
صدری کیا، سمیه. (1394). «اصول کالبدی حرم مطهر رضوی با تأکید بر تحولات تاریخی قرن نهم هجری قمری». 6(18)، 47-60.
عابدی، احمد. (1376). فلسفه زیارت. (ترجمه و شرح رساله زیاره القبور فخر رازی). تهران: انتشارات زائر.
عزت، علی‌اصغر؛ حیدری، صدر. (1390). «نقش آینده‌پژوهی در مدیریت توسعه حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام و شهر مقدس مشهد». سومین کنفرانس برنامه‌ریزی شهری.
قمی، شیخ عباس. (1381). مفاتیح‌الجنان. (ترجمه: کمره‌ای)، قم: انتشارات الهادی.
کاظمی، علی؛ بهزادفر، مصطفی. (1392). «بازشناسی نظام معانی محیطی در محیط‌های تاریخی با تأکید بر تحولات اجتماعی مخاطبان»، فصلنامه مطالعات شهری. 6، 88-75.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (1390). اصول کافی. (ترجمه: احمد بانپور)، مشهد: انتشارات استوار.
گرایلی، فریدون. (1374). نیشابور شهر فیروزه. مشهد: خاوران.
محدثی، جواد. (1386). «آداب زیارت». مجله  فرهنگ کوثر  شماره 71، 86-72.
مسعودی اصل، بهزاد؛ فرزین، احمدعلی و شهره جوادی و ناصر براتی. (1397). «مبانی معماری مقابر امامزادگان در ایران». مجله باغ نظر، 15(64)، 5-14.
مطلبی، قاسم؛ اسلامی، فرشته. (1395). «تغییر ادراک معنا از حرم امام رضا (ع) در نسبت با زمان». دوفصلنامه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی». 2(2)، 15-25.
نقی‌زاده، محمد. (1393). «هویت شهر و کمال بخشی به بافت تاریخی آن (مطالعه موردی: مشهد مقدس(». مجله هویت شهر. شماره 19، 48-39.
یوسفی، علی؛ صدیق، غلامرضا؛ کهنسال، علیرضا و مکری‌زاده، فهیمه .(1391). «پدیدارشناسی تجربی زیارت امام رضا (ع)». مجله مطالعات اجتماعی ایران، 6(3)، 180-198.