مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

معنویت عرفان اسلامی در هنر خوش نویسی با تاکید بر کتیبه های مسجد جامع اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه تربیّت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار، دانشکده هنر، دانشگاه تربیّت مدرس، تهران، ایران
3 مربی، دانشکده هنر، دانشگاه تربیّت مدرس، تهران، ایران
10.22034/ias.2023.397181.2201
چکیده
خوشنویسی اسلامی یکی از هنرهایی است که از گذشته‌های دور تا به امروز طرفداران بسیار زیادی در مشرق زمین و حتی در تاریخ هنر قرون‌وسطی در مغرب زمین داشته است. این هنر بیش از هر هنر دیگری با رویکردهای عرفانی و حِکمی همراه بوده و در غالب ویژگی‌های شکلی و محتوایی خود آینه‌دار نمادها و آموزه‌های عرفانی و نفوذ اجتماعی عرفا است؛ نگاه باطنی و قبول تقدّس و معنویت برای حروف و کلمات در این هنر قدسی که بیش از همه متأثر از رویکردهای عرفا به مسئله حروف است، بخش مهمی از پیوند میان خوشنویسی و عرفان اسلامی را رقم‌زده است؛ بنابراین اصل هنر خوشنویسی همراه با حالت عرفانی است و برای انسان معنویت به همراه می‌آورد. در این راستا، در تحقیق حاضر با روش توصیفی و کتابخانه‌ای به بررسی جایگاه هنر خوشنویسی اسلامی در عرفان  و بازتاب آن در کتیبه‌های مسجد جامع اصفهان پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که از این دوره به بعد، رابطه عرفان و خوشنویسی به‌مانند نسبت روح و تن تعریف می‌شود. هنر خوشنویسی که جهت انتقال پیام الهی مورداستفاده قرارگرفته است و از قداست و مرکزیتی خاص برخوردار است و از سوی دیگر نقش محوری در شکل‌دادن به مقولۀ هنر و مبانی عرفان اسلامی دارد. در کتیبه‌های مسجد جامع  اصفهان نیز خوشنویسی چایگاه مهمی در تزئینات بنا دارد.
اهداف پژوهش:
 1. بررسی نقش معنویت عرفان اسلامی در هنر خوشنویسی.
 2. بررسی نقش معنویت عرفان اسلامی در هنر خوشنویسی در کتیبه‌های مسجد جامع اصفهان.
سؤالات پژوهش:
1. معنویت عرفان اسلامی در هنر خوشنویسی چگونه است؟
 2. معنویت عرفان اسلامی در هنر خوشنویسی در کتیبه‌های مسجد جامع اصفهان چگونه است؟
 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The spirituality of Islamic mysticism in the art of calligraphy with an emphasis on the inscriptions of Isfahan Jame Mosque

نویسندگان English

Moamer Espahich 1
Ali Asghar Fahimifar 2
Mohammad farid Khodarahmi 3
1 PhD. student of Art Research, Faculty of Arts, Modares University of Education, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Arts, Modares University of Education, Tehran, Iran
3 Instructor, Faculty of Arts, Modares University of Education, Tehran, Iran
چکیده English

Islamic calligraphy is one of the arts that, from ancient times to the present day, has had numerous adherents in the East and even in the art history of the Middle Ages in the West. This art, more than any other, has been associated with mystical and philosophical approaches, and in most of its formal and content characteristics, it reflects the symbols and teachings of mysticism and the social influence of mystics. The esoteric view and the acceptance of sanctity and spirituality for letters and words in this sacred art, which is most influenced by the mystics' approach to the issue of letters, have formed an important part of the connection between calligraphy and Islamic mysticism. Therefore, the essence of the art of calligraphy is accompanied by a mystical state and brings spirituality to humans. In this regard, the present research, using a descriptive and library method, examines the position of Islamic calligraphy in mysticism and its reflection in the inscriptions of the Jameh Mosque of Isfahan. The findings indicate that from this period onward, the relationship between mysticism and calligraphy is defined like the relationship between spirit and body. The art of calligraphy, which has been used to convey the divine message, possesses a special sanctity and centrality, and on the other hand, plays a pivotal role in shaping the category of art and the foundations of Islamic mysticism. In the inscriptions of the Jameh Mosque of Isfahan, calligraphy also holds an important place in the decorations of the building.
Research Objectives:


Examining the role of the spirituality of Islamic mysticism in the art of calligraphy.


Examining the role of the spirituality of Islamic mysticism in the art of calligraphy in the inscriptions of the Jameh Mosque of Isfahan.


Research Questions:


How is the spirituality of Islamic mysticism manifested in the art of calligraphy?


How is the spirituality of Islamic mysticism manifested in the art of calligraphy in the inscriptions of the Jameh Mosque of Isfahan?

کلیدواژه‌ها English

Art
Calligraphy
Islamic Calligraphy
Mysticism
قرآن مجید
--------------. (1375). تعلیم خط. چاپ هفتم، تهران، سروش.
ابن‌عربى، محیى‌الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیة (اربع مجلدات). بیروت: دار الصادر.
احمدی، بابک. (1375). حقیقت و زیبایی. چاپ دوم، تهران: نشر مرکز.
اعوانی، غلام‌رضا. (1375). حکمت و هنر معنوی. تهران: انتشارات گروس.
آیت الهی، حبیب‌الله. (1384). خیال شرقی. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر کتاب اول.
بلخاری، حسن. (1384). مبانی عرفانی و معماری اسلامی. ج 1 و 2، تهران: سوره مهر.
بورکهارت، تیتوس. (1365). هنر مقدس، «زبان وبیان». ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: انتشارات سروش.
بورکهارت، تیتوس. (1369). هنر مقدس. ترجمه: جلال ستاری، تهران: نشر سروش.
پاکباز، رویین. (1390). دایره‌المعارف هنر. چاپ یازدهم، تهران: فرهنگ معاصر.
پاینده، ابوالقاسم. (1383). نهج‌الفصاحه. نشر: قم
جامی، عبدالرحمن‌بن‌احمد. (1370). نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
 خزائی، محمد. (1380). مجموعه مقالات اولین همایش هنر اسلامی، انتشارات مؤسسه مطالعات هنری تهران.
خلیلی، ناصر. (1379 ش). هنر قلم، تحول و تنوع در خوشنویسی اسلامی. تهران: نشر کارنگ.
دورانت، ویل. (1370). تاریخ تمدن (مشرق زمین گاهواره تمدن). ترجمه: احمد آرام، تهران: انتشارات موسسه انقلاب اسلامی.
رشوند، اسماعیل. (1392). خوش‌نویسی. تهران: کتاب‌های درسی ایران.
رهنورد، زهرا. (1378). حکمت و هنر اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
 ریخته‌گران، محمدرضا. (1380). هنر، زیبایی، تفکر. تهران: نشر ساقی.
 زرین‌کوب، عبدالحسین. (1369). ارزش میراث صوفیه. چاپ ششم، تهران: نشر امیر کبیر.
سودآور، ابوالعلاء. (1380). هنر دربارهای ایران. تهران: نشر کارنگ.
سیدجلال‌الدین آشتیانی، داودبن‌محمد قیصری. (1381). رسائل قیصری: التوحید النبوه و الولایه، اساس الوحدانیه، نهایه البیان فی درایه الزمان. تهران: نشر مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
السیوطی، جلال‌الدین. (بی‌تا). الدر المنثور. بی‌جا: بی‌نا.
 شیمل، آن‌ماری. (1386). خوشنویسی و فرهنگ اسلامی. اسدالله آزاد، مشهد: نشر آستان قدس رضوی.
فریه، ر.دبلیو. (1374).  هنرهای ایران، تهران: نشر فرزان.
 فضائلی، حبیب‌الله. (1362). اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی. چاپ دوم، اصفهان: انتشارات مشعل.
فهیمی‌فر، اصغر. (1391). نسبت صورت و معنا در هنر اسلامی. مجموعه مقالات علمی-تخصصی کنفرانس بین‌المللی هنر اسلامی.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا. (١٣٧٣ش). رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته. تهران: روزنه.
لینگز، مارتین. (1377). هنر خط و تذهیب قرآنی. مترجم مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: انتشارات گروس.
مددپور، محمد. (1377). حکمت معنوی و ساحت هنر. تهران: انتشارات حوزۀ هنری.
مظلومی، رجبعلی. (1366). روزانه‌ای به باغ بهشت. تهران: جهاد دانشگاهی (دانشگاه هنرهای اسلامی).
موسوی، سید علی. (1375). احوال و آثار صائن‌الدین ترکه اصفهانی. ج۱، تهران: بی‌نا.
نصر، حسن. (1381). «هنر و معماری: هنرهای تجسمی». پیام روحانی خوشنویسی در اسلام، شماره 19.
نعیمایی، ایرج. (1378). «تأثیر و تجلی قرآن بر هنر خوشنویسی و تذهیب». کتاب ماه هنر، (12)، 3-5.
هاشمی‌نژاد، علیرضا. (1390). «خطاطی». در دانشنامه جهان اسلام. زیر نظر حداد عادل، ج 15، تهران: دانشنامه جهان اسلام.
یزدان‌پناه، یدالله. (1388ش). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).