مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

اثبات وجود خداوند نزد متکلمان و فلاسفه و انعکاس این اندیشه در معماری مساجد (بررسی موردی مسجد کبود تبریز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فلسفة وکلام اسلامی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 دانشیار، گروه فلسفة وکلام اسلامی ، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
3 استادیار، گروه علوم قران وحدیث، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
10.22034/ias.2023.382537.2197
چکیده
اختلاف فلسفه و کلام در این است که فلسفه وجود و زندگی دنیا و آخرت را دربر می‌گیرد؛ درحالی‌که علم کلام به اعتقادات دینی می‌پردازد، همان‌طور که فلسفه به جست‌وجوی حقیقت می‌‌پردازد، خواه این حقیقت دینی باشد یا غیردینی، و علم کلام به جست‌وجوی الوهیت، نبوت و سمعیات می‌پردازد؛ پس علم کلام به‌دنبال حقایق دینی است. سپس در این تحقیق به شواهدی که متکلمان و فیلسوفان ذکر کرده‌اند پرداخته‌ایم. آنجا که علمای الهیات بر اثبات وجود خداوند متعال اتفاق‌نظر دارند؛ برخی از آن‌ها به دلایل نقل شده از قرآن و سنت بر اثبات وجود خداوند تکیه کرده و آن را نقطه شروع اصلی قرار می‌دهند، اما برخی دیگر بر دلایل عقلی تکیه می‌کنند و برخی هم در کنار این دو دلیل اصلی، به دلایل دیگری مانند دلیل فطرت استناد می‌کنند؛ زیرا در میان عقلا درخصوص وجود مدبر و خالق هستی اختلافی نیست و همه آن را قبول دارند، چراکه مردم بر شناخت خالق آفریده شده‌اند و یکی دیگر از دلایلی که عقلا به آن استناد  می‌کنند دلیل التسلیم جدلی است، آنجا که متکلمان این دلیل را برای محکوم‌کردن مخالفینشان بعد از آنکه در مقابلشان چنین وانمود می‌کنند که تمام دلایل آنان را پذیرفته‌اند به‌کار می‌گیرند. دلایل فلاسفه دلیل حدوث است؛ این یکی از دلایل مشترک متکلمان و فیلسوفان می‌باشد که هر یک برای اثبات وجود خالق به این دلیل تمسک می‌کنند، با این تفاوت که هر یک از آن‌ها راه خاص خود را برای اثبات وجود خداوند متعال در پیش می‌گیرند. فلاسفه و متکلمان در اثبات وجود خالق عقیدۀ مشترکی دارند اما ابزار و روش‌های متفاوتی برای این اثبات دارند. وحدانیت و وجود الهی به طرزی آشکار در معماری اسلامی نیز نمود یافته است.
اهداف پژوهش:

بررسی شواهد وجود خداوند متعال در میان علمای علم کلام و فیلسوفان.
بررسی اعتقادات مشترک بین فلاسفه و متکلمان برای اثبات وجود خداوند و انعکاس آن در معماری مسجد کبود تبریز.

سؤالات پژوهش:

دلایل بررسی شواهد وجود خداوند متعال در میان علمای علم کلام و فیلسوفان چیست؟
وجود خداوند در معماری مسجد کبود تبریز چه بازتابی یافته است؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

God in Theologians and Philosophers: Reflections in the Architecture of Mosques (The Blue Mosque of Tabriz)

نویسندگان English

Hamadad Hamad Amin Mohammad 1
Aziz Javanpour 2
Mohammad Ali Rabipour 3
1 PhD student, Department of Islamic Philosophy and Theology, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
3 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

The distinction between philosophy and theology lies in their scope: philosophy encompasses the existence and life of both this world and the hereafter, while theology focuses on religious beliefs. Philosophy seeks truth, whether religious or secular, whereas theology explores divinity, prophecy, and esoteric knowledge, thus pursuing religious truths. This study examines the evidence presented by theologians and philosophers, where theologians agree on the existence of God. Some rely on scriptural and traditional evidence from the Quran and Sunnah as their primary basis, while others emphasize rational arguments. Additionally, others invoke other reasons, such as the argument of innate nature, as there is no disagreement among rational individuals about the existence of a creator and manager of the universe, since humans are created to recognize their creator. Another argument used by theologians is the dialectical argument of submission, employed to refute their opponents after seemingly accepting all their arguments. Philosophers use the argument of creation (or origination), which is a common ground for both theologians and philosophers in proving the existence of a creator, though each approaches it differently. Both philosophers and theologians share the belief in the existence of God but employ distinct methods and tools to prove it. The unity and existence of God are clearly reflected in Islamic architecture.
Research Objectives:

To examine the evidence of God's existence among theologians and philosophers.
To investigate the shared beliefs between philosophers and theologians in proving God's existence and its reflection in the architecture of the Blue Mosque of Tabriz.

Research Questions:

What are the reasons for examining the evidence of God's existence among theologians and philosophers?
How is God's existence reflected in the architecture of the Blue Mosque of Tabriz?

کلیدواژه‌ها English

Theologians
Philosophers
Existence of God
Blue Mosque of Tabriz
ابن‌الحنبلی، ناصح‌الدین، عبدالرحمن‌بن‌نجم بن‌عبدالوهاب الجزری، (ت: 634هـ). (1410). استخراج الجدال من القرآن الکریم، تح: زاهر بن عواض الألمعی، چاپ دوم، بیروت: چاپخانه الفرزدق التجاریة.
ابن‌القیم، أبوعبدالله محمدبن‌أبی بکر بن أیوب الجوزیة (ت: 751 هـ). (1423). مفتاح دارالسعادة و منشور ولایة العلم والإرادة، تح/ عبد الرحمن‌بن‌حسن‌بن‌قائد، مکة المکرمه: دارعالم الفوائد.
ابن‌الوزیر، عزالدین الیمنی، محمدبن‌إبراهیم بن علی بن المرتضی بنالمفضل الحسنی القاسمی، (ت: 840هـ). (1987). إیثار الحق علی الخلق فی رد الخلافات إلی المذهب الحق من أصول التوحید، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌بطة العکبری، أبوعبدالله عبیدالله‌بن‌محمد‌بن‌محمدبن‌حمدان (ت: 387هـ). (1994). الإبانة الکبری، تح/ رضا بن‌نعسان معطی، چاپ دوم، الریاض: دارالرایة للنشر والتوزیع.
ابن‌حجر، أحمدبن‌علی، أبوالفضل العسقلانی. (1379). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دارالمعرفة.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن‌محمدبن‌محمد (بی‌تا). مقدمة ابن‌خلدون، المکتبة الشاملة. بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌رشد، أبوالولید محمدبن‌أحمدبن‌محمد. (1988م). الکشف عن منهاج الأدلة فی عقائد الملة. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
ابن‌عاشور، محمد الطاهربن‌محمد‌بن‌محمد الطاهر التونسی. (ت: 1393هـ). التحریر والتنویر، تونس: لدار التونسیة للنشر.
ابن‌عبدالبر، أبوعمر یوسف‌بن عبدالله بن محمد بن‌عاصم النمری القرطبی. (ت: 463هـ). (1414ق). جامع بیان‌العلم وفضله، تح: أبی الأشبال الزهیری، الریاض: دار ابن‌الجوزی.
ابن‌کمونة، سعیدبن‌منصور. (ت: 683هـ). (1403ق). الجدید فی الحکمة، تح/ حمید مرعید الکبیسی، مطبعة جامعة بغداد: بغداد.
أبوالسعود، العمادی محمدبن‌محمدبن‌مصطفی. (ت: 982هـ). (بی‌تا). تفسیر أبی السعود = إرشاد العقل السلیم إلی مزایا الکتاب الکریم، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
أحمدبن‌حنبل، أبوعبدالله أحمد‌بن‌محمد بن‌حنبل‌بن‌هلال‌بن‌أسد الشیبانی (ت: 241هـ). (1419). مسند أحمد‌بن‌حنبل، تح/ السید أبو المعاطی النوری. بیروت: عالم‌الکتب.
الألوسی، شهاب‌الدین، شهاب‌الدین محمودبن‌عبدالله الحسینی (ت: 1270هـ). (1415). المحقق: علی عبدالباری عطیة، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
الإیجی، عضدالدین عبدالرحمن‌بن‌أحمد. (1997). کتاب المواقف، تح/ عبدالرحمن عمیرة. بیروت: دارالجیل.
البقاعی، برهان‌الدین، إبراهیم‌بن‌عمربن‌حسن الرباط بن علی‌بن‌أبی‌بکر البقاعی (ت: 885هـ). (بی‌تا). نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور، القاهرة: دارالکتاب الإسلامی،
البیهقی، أبوبکر أحمدبن‌الحسین‌بن‌علی. (1344). السنن الکبری وفی ذیله الجوهر النقی، نشر مجلس دائرة المعارف النظامیة الکائنة فی الهند ببلدة حیدرآباد.
التفتازانی، سعدالدین. (1401). شرح المقاصد فی علم الکلام. باکستان: دار المعارف النعمانیة.
التهاونی، محمدبن‌علی ابن القاضی محمد حامد الفاروقی. (ت: 1158هـ). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، تح: علی دحروج، نقل النص الفارسی إلی العربیة: د. عبدالله الخالدی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
الجاحظ، عمروبن‌بحربن‌محبوب. (1423). البیان والتبیین. بیروت: مکتبة الهلال.
الحصنی، تقی‌الدین الحصنی. (بی‌تا). دفع شبه من شبه وتمرد. ریاض: الناشر مکتبة ابن تیمیة، الریاض.
حلمی، مصطفی محمد. (1426). منهج علماء الحدیث والسنة فی أصول الدین. بیروت: دارالکتب العلمیة.
الحمد، محمدبن‌إبراهیم بن أحمد. (بی‌تا). مصطلحات فی کتب العقائد. قاهره: دار ابن‌خزیمة، القاهرة.
خالدبن‌منصور. (1436). منهج الإمام جمال الدین السُّرَّمَرِّی فی تقریر العقیدة، رسالة ماجستیر، قسم العقیدة والمذاهب المعاصرة، کلیة أصول الدین، جامعة الإمام محمدبن‌سعود الإسلامیة.
الخطابی، أبوسلیمان حمد‌بن‌محمد بن إبراهیم‌بن‌الخطاب البستی، الغنیة عن الکلام وأهله.
الخفاجی، شهاب الدین أحمدبن‌محمدبن‌عمر المصری. (1069هـ). حَاشِیةُ الشِّهَابِ عَلَى تفْسیرِ البَیضَاوِی، الْمُسَمَّاة: عِنَایةُ القَاضِى وکِفَایةُ الرَّاضِى عَلَى تفْسیرِ البَیضَاوی. بیروت: دار صادر.
الرازی، أبو عبدالله محمدبن‌عمر بن الحسن بن‌الحسین. (1420). التیمی الرازی الملقب بفخرالدین الرازی خطیب الری (المتوفی: 606هـ)، مفاتیح الغیب = التفسیر الکبیر. چاپ سوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
الرازی، فخرالدین محمدبن‌عمر‌بن‌الحسین الرازی. (1986). الأربعین فی أصول‌الدین، تح/ أحمد حجازی السقا. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
الزمخشری، أبوالقاسم محمودبن‌عمرو بن‌أحمد، الزمخشری جارالله (ت: 538هـ). (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، چاپ سوم، بیروت: دارالکتاب العربی – بیروت.
دهقانی تفتی، محسن؛ مدرس‌زاده، زهراسادات و معماریان، غلامحسین. (1400). «ریشه‌یابی الگوی معماری مسجد بود تبریز». دوفصلنامه معماری ایرانی. شماره 9، 23-5.
السیوطی، جلال‌الدین. (بی‌تا). صون المنطق والکلام عن فنی المنطق والکلام، تح/ علی سامی النشار، وسعاد علی عبدالرازق، قاهره: مجمع البحوث الإسلامیة.
الشریف الجرجانی، علی‌بن‌محمدبن‌علی‌الزین (المتوفی: 816هـ). (1403).کتاب التعریفات. بیروت: دارالکتب العلمیة.
الشعراوی، محمد متولی. (1991). تفسیر الشعراوی - خواطری حول القرآن الکریم، الناشر: أخبار الیوم.
الشهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم بن‌أبی‌بکر أحمد. (1404). الملل والنحل، تح: محمد سید کیلانی. بیروت: دارالمعرفة.
صلیبا، کمال. (بی‌تا). المعجم الفلسفی، مصر: المکتبة الشاملة.
الطلیحی، إسماعیل‌بن محمد‌بن‌الفضل بن علی القرشی التیمی الأصبهانی، (ت: 535هـ). (1419). الحجة فی بیان المحجة وشرح عقیدة أهل السنة، تح: محمدبن‌ربیع بن‌هادی عمیر المدخلی، چاپ دوم، دارالرایة، السعودیة / الریاض.
الطوفی، سلیمان‌بن‌عبد القوی نجم‌الدین الحنبلی. (1987). علم الجذل فی علم الجدل، تح: فولفهارت هاینریشس، چاپ: اول، بیروت: لجنة المستشرقین الألمانیة.
عبدالکریم یونس الخطیب. (ت: بعد 1390هـ). التفسیر القرآنی للقرآن، الناشر: دار الفکر العربی – القاهرة.
الغزالی، أبوحامد محمدبن‌محمد الغزالی الطوسی (المتوفی: 505هـ). (بی‌تا). إحیاء علوم‌الدین. بیروت: دارالمعرفه.
الفارابی، أبونصر. (2012). الرسائل الفلسفیة الصغری، شرح رسالة زینون الکبیر الیونانی، تح/ عبد الأمیر الأعسم، دارالتکوین.
فودة، الأدلة العقلیة علی وجود الله بین المتکلمین والفلاسفة- دراسة مقارنة.
کرم، یوسف. (1430). الطبیعة وما بعد الطبیعة. بیروت: مکتبة الثقافة الدینیة.
الهیتمی، أحمد شهاب‌الدین بن‌حجر المکی. (بی‌تا). الفتاوی الحدیثیة لابن حجر الهیتمی. چاپ دوم، قاهره: الناشر/ مصطفی الحلبی.