مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تطبیق کارکرد تمثیل عرفانی وحدت در گلشن راز شیخ محمود شبستری و تزیینات معماری گنبد سلطانیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران.
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران
3 گروه ادبیات فارسی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
10.22034/ias.2023.393888.2188
چکیده
تمثیل در حوزۀ ادبیات عرفانی ازجمله مهم‌ترین مبانی کاربردی در تبیین حقایق عارفانه محسوب می‌گردد. از این‌رو، عرفا برای بیان رموز عرفانی و کنایی ملزم به استفاده از زبان تمثیل می‌باشند. از میان اصطلاحات صوفیانه، تمثیل عرفانی «وحدت» به‌عنوان یکی از کاربردی‌ترین تعبیرات عارفانه در گلشن راز شیخ محمود شبستری مطرح است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر جمع‌آوری داده‌های کتابخانه‌ای انجام شده است. از منظر عرفایی چون شیخ محمود شبستری انسان همانند قطره‌ای از دریای وحدت الهی در این جهان باید مراحلی را طی کند که در سلوک نظری و تصفیه باطن (سلوک عملی) بتواند در مراتب معرفت شهودی به وحدانیت حق نائل گردد؛ چراکه با وجود تعیناتی که در ظاهر این جهان و کائنات می‌بینیم، در حقیقت کثرات به مانند ذراتی جزوی از کل مطلق محسوب می‌گردند و تبیین این مسئله از تمثیل وحدت و ترکیبات آن در گلشن راز به‌عنوان نقطۀ عطفی در عرفان شیخ محمود شبستری تجلی می‌نماید. همچنین در تزئینات گنبد سلطانیه نیز نمودهای واضحی از وحدت عارفانه در نقوش هندسی و گیاهی وجود دارد.
اهداف پژوهش:

تبیین کارکرد تمثیل عرفانی وحدت و ترکیبات آن در گلشن راز از منظر شیخ محمود شبستری.
بررسی عرفانی وحدت و ترکیبات آن در گلشن راز و تزئینات گنبد سلطانیه.

سؤالات پژوهش:

تمثیل وحدت در گلشن راز شیخ محمود شبستری در چه مفهومی استفاده شده است؟
آیا کاربرد تمثیل وحدت در گلشن راز و تزئینات گنبد سلطانیه چه جلوه‌های دیگری هم دارد؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Function of the Mystical Allegory of "Unity" in Golshan-e Raz by Sheikh Mahmoud Shabestari and the Architectural Decorations of the Soltaniyeh Dome

نویسندگان English

Abolfazl Bakhtiar 1
Zhila Serati 2
Ayoob Kooshan 3
1 PhD student, Department of Persian Language and Literature, Shabest branch, Islamic Azad University, Shabest, Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Shabester Branch, Islamic Azad University, Shabester, Iran
3 Department of Persian Literature, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
چکیده English

Allegory in the realm of mystical literature is one of the most important tools for explaining mystical truths. Mystics, therefore, rely on allegorical language to express mystical and symbolic secrets. Among Sufi terms, the mystical allegory of "unity" stands out as one of the most practical expressions in Golshan-e Raz by Sheikh Mahmoud Shabestari. This research, conducted through a descriptive-analytical method and relying on library data collection, explores the concept of unity in Golshan-e Raz and its manifestations in the architectural decorations of the Soltaniyeh Dome. From the perspective of mystics like Sheikh Mahmoud Shabestari, humans, like a drop from the ocean of divine unity, must undergo stages of spiritual journey and inner purification (practical mysticism) to attain the intuitive knowledge of divine unity. Despite the apparent multiplicity in the world and the universe, all multiplicities are, in truth, partial particles of the absolute whole. This concept is vividly illustrated through the allegory of unity and its components in Golshan-e Raz, marking a pivotal point in Sheikh Mahmoud Shabestari's mysticism. Similarly, the decorations of the Soltaniyeh Dome exhibit clear manifestations of mystical unity in their geometric and floral patterns.
Research Objectives:


To explain the function of the mystical allegory of unity and its components in Golshan-e Raz from the perspective of Sheikh Mahmoud Shabestari.


To examine the mystical concept of unity and its components in Golshan-e Raz and the architectural decorations of the Soltaniyeh Dome.


Research Questions:


In what context is the allegory of unity used in Golshan-e Raz by Sheikh Mahmoud Shabestari?


What other manifestations of the allegory of unity are present in Golshan-e Raz and the decorations of the Soltaniyeh Dome?

کلیدواژه‌ها English

Golshan-e Raz
Sheikh Mahmoud Shabestari
Mysticism
Allegory
Unity
امینی‌لو، حسن. (1383). هزار گنج، شرح مثنوی گلشن راز. تهران: انتشارات کیمیا.
بلیلان، لیدا؛ حسن پور لمر، سعید و فیاض مقدم، حنانه. «تأویل مفاهیم عددی و رموز هندسی نهفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه». نگره، شماره 62، 80-57.
ثروتیان، بهروز. (1388). شرح ساده گلشن راز. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
دزفولیان، کاظم. (1389). شرح گلشن راز. تهران: نشر آفرینش.
رازی، نجم‌الدین. (1379). مرصادالعباد. محقق و مصحح: محمدامین ریاحی‌، چ هشتم، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
زمانی، رجب علی. (1380). شرح اجمالی از اشعار گلشن راز شبستری. تهران: نشر جرس.
سجادی، جعفر. (1362). فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: انتشارات ظهوری.
شبستری، شیخ محمود. (1368). مثنوی گلشن راز. تهران: نشر اشراقیه.
کاشانی، کمال‌الدین عبدالرزاق. (1388). اصطلاحات صوفیه. تهران: انتشارات بیدار.
کوره‌پز، رعنا؛ بلیلان، لیدا. (1401). «تجلی مضامین عرفانی در نقش مایه های هندسی در مکتب تبریز: گنبد سلطانیه». تاریخ و تمدن اسلامی، شماره 41، 167-141.
گوهرین، صادق. (1383). شرح اصطلاحات تصوف. تهران: انتشارات زوار.
لاهیجی، شمس‌الدین محمد. (1385). مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز. تهران: انتشارات محمودی.
لویزن، لیونارد. (2000م). فراسوی ایمان و کفر شیخ محمود شبستری. ترجمه: مجدالدین کیوانی‌، تهران: انتشارات سعدی.
مجابی، احمد. (1371). گلشن راز سروده شیخ محمود شبستری. تهران: انتشارات ما.
محمدی باغملاتی، محمدکاظم. (1389). حدیث بی کم و بیش (شرح گلشن راز). تهران: انتشارات پارسیان.
موحد، صمد. (1371). مجموعه آثار شیخ محمود شبستری. تهران: انتشارات گلشن.
میرحسینی، فهیمه؛ شعبانی صمغ‌آبادی، رضا؛ سعیدی، محمدرضا و خمسه، هایده. (1401). «جایگاه علم مهندسی سیالات در بلندترین گنبد آجری جهان(گنبد سلطانیه)». مطالعات هنر اسلامی، دوره 19، شماره 47، 615-596.
نوربخش، جواد. (1379). فرهنگ نوربخش با اصطلاحات تصوف. تهران: چاپ اورامان.