مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

مضامین مذهبی در قصاید ناصر خسرو و تطابق آن با خط نگاره هاو کتیبه های دوره سلجوقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکتری زبان وادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران
3 دانشیارگروه زبان و ادبیات فارسی،واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک،ایران
10.22034/ias.2023.402003.2220
چکیده
ادبیات و به‌خصوص شعر همواره بستری برای ابراز عقاید و تمایلات احساسی و دینی و خواسته‌های اجتماعی بوده است و گویندگانی که قصد تبلیغ یا رساندن اعتقادات خود به دیگران داشته‌اند از شعر استفاده بیشتری نموده‌اند. ناصر خسرو شاعر قرن پنجم هجری که متعهد به دین اسلام و مذهب اسماعیلیه است، اشعار او پس از تحول فکری معنوی‌اش در خدمت تبلیغ دین و اعتقادات او قرار گرفته و قصاید وی اشعاری تعلیمی است که ضمن بیان احساسات قلبی گریزی به عناصر دینی و عقاید مذهبی خاص او دارد. ناصرخسرو در اغلب اشعارش با استفاده از صور خیال به بیان مطالبی دربارۀ اسلام، تشیع، بزرگان دینی، اصول و فروع دینی بیان کرده است. در این پژوهش با جامعه آماری سی قصیده ابتدایی دیوان وی، به بررسی این تصاویر پرداخته شده و نتیجه این است که ناصر خسرو بیشتر از تشبیه که ویژگی سبک خراسانی است برای بیان احساسات خود استفاده کرده و عناصر دینی غالباً به‌عنوان مشبه‌ به‌کار رفته‌اند. عناصر دینی در این قصاید عبارت‌اند از: قرآن و دین، مذهب تشیع و اسماعیلیه، انکار قضا و قدر، دوری از مادیات و نیا، برتری جان بر تن. این مضامین در کتیبه‌ها و خط‌نگاره‌های دوره سلجوقی نیز کاربرد فراوانی دارد.
اهداف پژوهش:

بررسی استفاده ناصرخسرو از عناصر دینی در تصویرسازی‌های خود.
بررسی مضامین مذهبی در خط‌نگاره‌های کتیبه‌های سلجوقی.

سؤالات پژوهش:

ناصرخسرو از عناصر دینی در تصویرسازی‌های خود چگونه استفاده کرده است؟
مضامین مذهبی در خط‌نگاره‌های کتیبه‌های سلجوقی چه جایگاهی دارد؟

 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Religious Themes in Nasir Khusraw's Odes and Their Correspondence with Seljuk Inscriptions and Calligraphy

نویسندگان English

Elham Rezaian Varmazyar 1
Majid Azizi 2
,Mohammadreza Ghari 3
1 PhD student in Persian language and literature, Arak Branch, Islamic Azad University, Arak, Iran
2 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Arak Branch, Islamic Azad University, Arak, Iran
3 Associate Professor Department of Persian language and literature,Arak Branch, Islamik Azad University,Arak,Iran
چکیده English

Literature, particularly poetry, has always served as a medium for expressing ideological, emotional, and religious sentiments, as well as social aspirations. Poets who intended to propagate or convey their beliefs to others have made extensive use of poetry. Nasir Khusraw, a poet from the fifth century AH, committed to Islam and the Ismaili sect, utilized his poetry after his spiritual transformation to promote his faith and beliefs. His odes are didactic poems that, while expressing heartfelt emotions, touch upon specific religious elements and sectarian beliefs. In most of his poems, Nasir Khusraw employs imaginative imagery to discuss Islam, Shiism, religious dignitaries, and the principles and branches of religion. This study examines these images using the first thirty odes from his divan as its statistical sample. The result shows that Nasir Khusraw predominantly used similes, characteristic of the Khorasani style, to express his emotions, with religious elements often serving as the compared elements. The religious elements in these odes include the Quran and religion, Shiism and Ismailism, rejection of fate and destiny, avoidance of materialism, and the superiority of the soul over the body. These themes are also extensively used in the inscriptions and calligraphy of the Seljuk period.
Research Objectives:

To investigate Nasir Khusraw's use of religious elements in his imagery.
To examine religious themes in Seljuk inscriptions and calligraphy.

Research Questions:

How did Nasir Khusraw use religious elements in his imagery?
What role do religious themes play in Seljuk inscriptions and calligraphy?

کلیدواژه‌ها English

Nasir Khusraw
Odes
Imagery
Religious Elements
Seljuk Inscriptions
ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن‌مسلم. (1963). عیون‌الاخبار. قاهره: دارالکتب و الوثائق.
براون، ادوارد. (1369). تاریخ ‌ادبیات ایران. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
بیابانی، احمدرضا و طالبیان، یحیی. (1391). «بررسی استعاره جهت‌گیرانه  و طرح و رهی تصویری  در شعر شاملو». پژوهش‌نامه نقد ادبی، دوره1، ش1، 126-99.
پورنامداریان، تقی. (1374). سفر در مه (عاملی در شعر احمد شاملو). تهران: زمستان.
ثروتیان، بهروز. (1387). بیان در شعر فارسی. تهران: سوره مهر.
حلبی، علی‌اصغر. (1373). تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی. تهران: اساطیر.
دشتی، علی. (1362). تصویری از ناصرخسرو. به کوشش مهدی ماحوزی، تهران: جاویدان.
ذهبی، محمدحسین. (بی‌تا). التفسیر والمفسرون، بیروت: دار احیاءالتراث.
رفیعی، زهرا. (1386).خردگرایی در اشعار ناصرخسرو و ابوالعلاء معری، دانشگاه آزاد انار.
روشن، بلقیس و اردبیلی، لیلا. (1392). مقدمه‌ای بر معناشناسی شناختی. تهران: علم.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1363). سیری در شعر فارسی. تهران: سخن.
سلمیه. (1956). خمس رسایل اسماعیلیه، سوریه: بی‌نا.
شمیسا، سیروس. (1374). سبک‌شناسی شعر. تهران: فردوس.
قبادیانی، ناصرخسرو. (1373). دیوان ناصرخسرو. تهران: نگاه.
صابونی، محمدعلی. (1405ق). التبیان فی علوم القرآن. بیروت: عالم الکتب.
صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات ایران. چ10، تهران: فردوس.
صفاری، فرشته. (1396). «بررسی تطبیقی آموزه‌های دینی در شعر ابی العتاهیه  و ناصرخسرو». زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، ش31، 22-10.
طاهری مبارکه، غلام محمد. (1386). «اصطلاحات اسماعیلیه در آثار ناصرخسرو». فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، ش16-15، 243-213.
معرفت، محمدهادی. (1418). التفسیر والمفسرون فی ثوب القشیب. مشهد: الجامعه الرضویه.
مقریزی، احمدبن‌علی. (1418ق). الماعظ وال اعتبار به ذکر الخطط وال آثار. بیروت: دارالکتب الاسلامیه.
مؤتمن، زین‌العابدین. (1371). تحول شعر فارسی. تهران: طهوری.
محقق، مهدی. (1390). «برخی از اصطلاحات فلسفی در شعر ناصرخسرو». پژوهش‌نامه زبان و ادب فارسی، ش 9، 16-1.