مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی درون مایه متون منثور صوفیه و تاثیر آن بر صفات الهی در تطابق با مضامین عرفانی در شاهنامه فردوسی دوره صفوی محفوظ در کتابخانه ملی فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد جیرفت، دانشگاه آزاد اسلامی، جیرفت، ایران
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد جیرفت، دانشگاه آزاد اسلامی، جیرفت، ایران
3 گروه زبان و ادبیات عرب، واحد جیرفت، دانشگاه آزاد اسلامی، جیرفت، ایران
10.22034/ias.2024.424336.2312
چکیده
دربارۀ بسامد اسماء الهی به‌کاررفته در آثار منثور صوفیه به کار گرفته شده در این سه اثر و مقایسه آن‌ها باید گفت که چون روح­الارواح اختصاصاً در شرح عرفانی اسماء نوشته شده است، این سنجش، برابری و توازنی نمی­تواند داشته باشد. در این اثر می­توان به تفصیل، برقراری ارتباط با پروردگار بر مبنای حبة و از طریق اسماء حسن و جمال را مشاهده کرد. تأکید بسیار سمعانی در سراسر اثرش، بر عشق و محبت در شناخت خداوند و عبادت عاشقانه و خاضعانه قابل مشاهده است. مسئله دیگری که روح­الارواح را از آثاری چون اللمع و کشف‌المحجوب اساساً متفاوت می­کند، مبادرت آگاهانه سمعانی به بیان تجربه­های عرفانی است که به وضوح در تمام اثر دیده می­شود. متون عرفانی فارسی، متأثر از مفاهیم و مضامین دینی با محوریت خداشناسی و توحید است و شایسته است که این موضوع در این آثار، مورد تحقیق و بررسی همه‌جانبه قرار گیرد. در این تحقیق، سعی بر آن بوده است که بازتاب صفات الهی در متون منثور صوفیه در قرون چهارم، پنجم و ششم هجری بررسی شود. نتایج نشان می­دهند که نویسندگان این آثار، با تأثیرپذیری از آیات قرآنی، توانسته­اند تحولی اساسی در روند آثار منثور فارسی و مضامین عرفانی ایجاد کنند؛ به‌طوری‌که صفات الهی، به‌طور مستقیم در اثر آن‌ها تجلّی یافته است. نتایج همچنین نشان می­دهند با وجود مشترکات فراوان در باب اسماء و صفات الهی، چگونگی بهره­گیری از آن‌ها، متأثر از عقاید کلامی و دیدگاه­های مذهبی و عرفانی نویسندگان این آثار است.
اهداف پژوهش:
1. بررسی تأثیر درون‌مایۀ متون منثور صوفیه بر صفات الهی.
2. بررسی تأثیر عقاید کلامی و دیدگاه­های مذهبی و عرفانی بر صفات الهی در متون منصور صوفیه و مضامین عرفانی شاهنامه.
سؤالات پژوهش:
1. نحوۀ به‌کارگیری صفات الهی در متون منثور صوفیه چگونه است؟
2. عقاید کلامی و دیدگاه­های مذهبی و عرفانی چه تأثیری بر صفات الهی در متون منصور صوفیه و مضامین عرفانی شاهنامه دارد؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Themes in Sufi Prose Texts and Their Influence on Divine Attributes in Correspondence with Mystical Themes in the Shahnameh of Ferdowsi from the Safavid Period Preserved in the National Library of France

نویسندگان English

Jamil Bahramzai 1
Nemat Esfahani Omran 2
Esmail Eslami 3
1 Department of Persian Language and Literature, Jiroft Branch, Islamic Azad University, Jiroft, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Jiroft Branch, Islamic Azad University, Jiroft, Iran
3 Department of Arabic Language and Literature, Jiroft Branch, Islamic Azad University, Jiroft, Iran
چکیده English

Regarding the frequency of Divine Names used in the Sufi prose works employed in these three texts and their comparison, it must be said that since Ruh al-Arwah is written specifically as a mystical commentary on the Names, this comparison cannot be one of equality or balance. In this work, one can observe in detail the establishment of a connection with the Creator based on love and through the Names of Beauty and Grace. Sana'i's significant emphasis throughout his work on love and affection in knowing God and on worship that is both loving and submissive is evident. Another matter that fundamentally differentiates Ruh al-Arwah from works such as Al-Luma' and Kashf al-Mahjub is Sana'i's conscious endeavor to express mystical experiences, which is clearly visible throughout the entire work. Persian mystical texts are influenced by religious concepts and themes centered on the knowledge of God and monotheism, and it is fitting that this subject be comprehensively researched and examined in these works. In this research, an attempt has been made to examine the reflection of divine attributes in Sufi prose texts from the 4th, 5th, and 6th centuries AH. The results show that the authors of these works, influenced by Quranic verses, were able to create a fundamental transformation in the course of Persian prose works and mystical themes; such that divine attributes are directly manifested in their work. The results also show that despite many commonalities regarding Divine Names and Attributes, how they are utilized is influenced by the theological beliefs and the religious and mystical viewpoints of the authors of these works.
Research Objectives:


Examining the influence of the thematic content of Sufi prose texts on divine attributes.


Examining the influence of theological beliefs and religious and mystical viewpoints on divine attributes in Sufi prose texts and the mystical themes of the Shahnameh.


Research Questions:


How are divine attributes utilized in Sufi prose texts?


What influence do theological beliefs and religious and mystical viewpoints have on divine attributes in Sufi prose texts and the mystical themes of the Shahnameh?

کلیدواژه‌ها English

Divine Attributes
Mystical Texts
Al-Luma' fi al-Tasawwuf
Kashf al-Mahjub
Ruh al-Arwah
آشتیانی، جلال­الدین. (1375). شرح مقدمۀ قیصری بر خصوص الکم. چاپ چهارم، تهران: مرکز انتشارات و تبلیغات اسلامی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1381). اسماء و صفات حق. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ابن‌بابویه. (1363). التوحید. قم: مؤسسۀ نشر اسلامیه.
ابن‌عربی، محی­­الدین. (1384). فتوحات مکیه. ترجمۀ محمد خواجوی، چاپ سوم، تهران: مولی.
اسماعیلی، مهناز. (1377). «الاسماء الصفات الحسنی الالهیه فی القرآن». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم.
برهان، محمدحسین‌بن‌خلف. (1362). برهان قاطع. تصحیح: محمد معین، تهران: امیرکبیر.
بوالقاسمی، محسن. (1374). ریشه‌شناسی (اتیمولوژی). تهران: ققنوس.
تین، هنری. (1389). الهیات مسیحی. ترجمه: ط . میکائلیان. تهران: انتشارات حیات ابدی.
جوادی آملی، عبدالله. (1381). تسنیم. چاپ سوم، قم: اسراء.
حافظ شیرازی، محمد. (1382). دیوان اشعار. به تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی، چاپ بیستم، تهران: نشر طلوع.
حسن زاده آملی، حسن. (1371). کلمه علیا در توفیفیت اسماء. چاپ اول، تهران: تبلیغات اسلامی.
خداوردی حسنوند، محمدرضا. (1391). اسماء و صفات الهی در اشعار سعدی. چاپ اول، مسجد سلیمان: دلا.
خرمشاهی، بهاءالدین. (1377). دانش‌نامه قرآن و قرآن پژوهی. به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران: ناهید.
دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. (1373). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. (1392). مفردات الفاظ قرآن کریم. ترجمۀ حسین خداپرست، قم: نوید اسلام.
رضی، هاشم. (1343). دین قدیم ایرانی. تهران: انتشارات آسیا.
رضی، هاشم. (1379). حکمت خسروانی (حکمت اشراق و عرفان از زردشت تا سهروردی)، تهران: نشر بهجت.
رفع، سید کاظم. (1388). اسماءالحسنی (بهرۀ انسان از اسماء الهی). چاپ اول، تهران: فیض کاشانی.
سبحانی، محمدتقی. (1380). «اسماء و صفات الهی». دانش­نامۀ امام علی، ج2، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
سبحانی، جعفر و محمدرضایی، محمد. (1393). اندیشۀ اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
سبحانی، جعفر. ( 1412ق). مفاهیم القرآن. قم: مؤسسة الامام الصادق.
سجادی، سید ضیاءالدین. (1387). مقدمه­ای بر مبانی عرفان و تصوف. تهران: انتشارات سمت.
سراج، ابونصر. (1382). اللمع فی التصوف، تهران: علمی و فرهنگی.
سمعانی، احمدبن‌منصور. (1391). روح‌القدس فی شرح اسماءالملک الفتاح. به کوشش نجیب مایل هروی، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
شریفی، محمد. (1391). فرهنگ ادبیات فارسی. تهران: انتشارات معین.
شفیق، احمد. (2010م). تمهید و تقدیم. شرح اسماءالله الحسنی، بیروت: دارالکتب علمیه.
شیخ صدوق، محمدبن‌علی. (1398). التوحید. به کوشش هاشم حسینی، قم: جامعۀ مدرسین.
طباطبایی، محمدحسین. (1385). المیزان، تهران: دارالکتب اسلامیه.
طوسی، محمدبن‌محمد. (1359). تلخیص المُحَصَّل. به انضمام رسائل و فوائد کلامی، به کوشش عبدالله نورانی، قم: بیدار.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. (1343). کتاب المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات. قم: بیدار.
فرعانی، سعید (محمد) بن احمد. (1357). مشارق‌الدَّراری: شرح تائیه ابن‌فارض. به کوشش جلال‌الدین آشتیابی، تقم: بوستان کتاب.
قاضی عبدالجبار، بن‌احمد. (1422). شرح الاصول الخمسه. به کوشش مصطفی رباب، بیروت: احیاء التراث العربی.
قشیری، عبدالکریم. (1374). رسالۀ قشیریه. به کوشش بدیع­الزمان فروزانفر، تهران: علمی و فرهنگی.
قیصری، داوودبن‌محمود. (1375). شرح فصوص‌الحکم. به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، تهران: علمی و فرهنگی.
کاشانی، عبدالرزاق. (1373). شرح منازل­السائرین. تهران: بیدار.
کاشانی، عزالدین محمود. (1385). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه. تصحیح عفت کرباسی و محمد برزگر خالقی، انتشارات زوّار.
کاکایی، قاسم. (1381). وحدت وجود به روایت ابن‌عربی و مایستر اکهارت، تهران: هرمس.
کریمی، جعفر. (1379). توحید از دیدگاه آیات و روایات. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (1363). الکافی. تهران: دارالکتب اسلامیه.
گوهرین، صادق. (1388). شرح اصطلاحات تصوف. تهران: زوار.
گلرخ ماسوله، اسماعیل. (1387). دیدگاه­های کلامی هجویری در کشف­المحجوب، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی، تهران.