مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

کهن‌الگوهای مشترک در داستان جمشید و فریدون با تکیه بر نگاره‌های شاهنامه شاه‌طهماسبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران
10.22034/ias.2024.433163.2334
چکیده
نقد کهن‌الگویی از رویکردهای اصلی نقد ادبی معاصر است که بر یافته‌های روانشناسی معاصر و به‌خصوص نظریات «کارل گوستاو یونگ» استوار شده است. در مقالۀ حاضر به نقد اسطوره‌شناختی دو شخصیت اسطوره‌ای جمشید و فریدون با تکیه بر شواهد و داستان‌های کتاب اوستا و شاهنامه و دیگر کتاب کهن همچون بندهشن و مینوی خرد پرداخته شده است. در این بررسی‌ها مشخص گردید که این شخصیت‌های اساطیری ایران باستان، خویشکاری‌ها و سرشت ایزدی داشته‌اند و جایگاه اصلی آن‌ها را می‌توان به‌عنوان ایزدان در باورهای کهن قوم هند و ایرانی مشاهده نمود. همچنین کهن‌الگوهای مشترکی در داستان جمشید و فریدون می‌توان مشاهده کرد که این کهن‌الگوها عبارت‌اند از: کهن‌الگوی زوج الهی، کهن‌الگوی شاه ـ موبد، کهن‌الگوی آرمانشهر، کهن‌الگوی گناه ازلی، کهن‌الگوی نامیرایی، کهن‌الگوی قربانی، کهن‌الگوی برادرکشی و کهن‌الگوی جدال خیر و شر. در این پژوهش تلاش گردیده تا به روش توصیفی ـ تحلیلی و با مقایسه دو شخصیت جمشید و فریدون از لحاظ ساختار و درونمایه، به بررسی تطبیقی عناصر کهن‌الگویی در این دو شخصیت پرداخته و الگوهای مختلف و مرتبط را در آن‌ها مورد بررسی قرار داده تا جنبه‌های مبهم این دو شخصیت اسطورهای روشن گردد.
اهداف پژوهش:

شناخت کهن‌الگوهای مشترک در داستان جمشید و فریدون در شاهنامه، اوستا و کتب کهن.
بررسی کهن‌الگوهای مشترک داستان جمشید و فریدون در نگاره‌های شاهنامه شاه‌طهماسبی.

سؤالات پژوهش:

کهن‌الگوهای مشترک در داستان جمشید و فریدون در شاهنامه، اوستا و کتب کهن کدام‌اند؟
کهن‌الگوهای مشترک داستان جمشید و فریدون در نگاره‌های شاهنامه شاه‌طهماسبی چگونه بازتاب یافته است؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Common archetypes in the story of Jamshid and Fereydoun based on epopee of Shah Tahmasbi

نویسندگان English

Nasrin Sadat Sharifi
Rahim Taher
Reza Fahimi
Department of Persian Language and Literature, Saveh Branch, Islamic Azad University, Saveh, Iran

کلیدواژه‌ها English

Epopee
Mythology
Jamshid
Fereydon
Archetype
ابن‌فقیه، احمدبن‌محمدبن‌اسحاق. (1349). البلدان (بخش مربوط به ایران). مترجم ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1387). اسطوره، بیان نمادین. تهرران: سروش.
اوستا. (1370). گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. تهران: مروارید.
برسلر، چارلز. (1386). درآمدی بر نظریه‌ها و روش‌های نقد ادبی. مترجم: مصطفی عابدینی‌فرد، تهران: نیلوفر.
بهار، مهرداد. (1375). ادیان آسیایی. ویراستار ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: چشمه.
پورداوود، ابراهیم. (1356). یشتها. به کوشش بهرام فرهوشی، تهران: دانشگاه تهران.
ثعالبی نیشابوری، عبدالملک‌بن‌محمد. (1368). غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. مترجم: محمد فضایلی، تهران: نقره.
جاماسپ، جی. (1371). متون پهلوی. گزارش سعید عریان، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی.
چهل امیرانی، لیلا؛ عرب‌زاده، جمال. (1398). «مقاله بازنمایی زال کودکی اسطوره‌ای در نگاره‌ای از شاهنامه شاه‌طهماسبی (با استفاده از رویکرد بینامتنیت)». هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره24، شماره 1، 78-69.
خالقی مطلق، جلال. (1396). شاهنامه و فرهنگ ایران. مترجم: فرهاد اصلانی، معصومه تقی‌پور، تهران: نشر محمود افشار، نشر سخن.
--------------. (1388). «جای رستم، آرش، اسفندیار، گشتاسپ، جاماسپ و اسکندر در خداینامه». نامه ایران باستان، شماره 17 و 18، 24 ـ 3.
---------------. (1366). «ببر بیان (رویین تنی و گونه‌های آن)». ایران‌نامه، ش دوم، 227 ـ 200.
---------------. (1363). «نامه‌ها و اظهارنامه‌ها». ایران‌نامه، شماره 8، 694 ـ 690.
خطیبی، ابوالفضل. (1390). آیا فریدون به یزدان ناسپاس شد؟ مجموعه مقالات همایش هزاره شاهنامه، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
دادگی، فرنبغ. (1378). بندهشن. مترجم: مهرداد بهار، تهران: انتشارات توس.
دوستخواه، جلیل. (1370). اوستا. تهران: مروارید.
دومزیل، ژرژ. (1383). سرنوشت شهریار، مترجم: مهدی باقی و شیرین مختاریان، تهران: شهر قصه.
دینوری، احمدبن‌داوود. (1390). اخبارالطوال. مترجم: محمود مهدی دامغانی، تهران: نی.
ذکاء، یحیی. (1357). شاهنامه و باستانشناسی ایران، شاهنامه‌شناسی ـ مجموعه گفتارهای نخستین مجمع علمی بحث درباره شاهنامه. تهران: بنیاد شاهنامه‌شناسی.
راشد محصل، محمدتقی. (1385). وزیدگی‌های زادسپرم ـ نگارش فارسی ـ آوانویسی ـ یادداشت‌ها ـ واژه نامه ـ تصحیح متن: تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-----------------. (1389). دینکرد هفتم. تصحیح متن، آوانویسی ـ نگارش فارسی ـ واژه‌نامه و یادداشت‌ها. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رستگار فسایی، منصور. (1379). اژدها در اساطیر ایران. تهران: توس.
رضی، هاشم. (1346). فرهنگ‌نامه‌ای اوستا. تهران: فروهر.
سرکاراتی، بهمن. (1378). سایه‌های شکار شده. تهران: نشر قطره.
شایگان‌فر، حمیدرضا. (1380)، نقد ادبی. تهران: دستان.
شمیسا، سیروس. (1374). انواع ادبی. تهران: فردوس.
صدیقیان، مهین‌دخت. (1375). فرهنگ اساطیری ـ حماسی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
طبری، محمدبن‌جریر. (1375). تاریخ طبری ـ تاریخ الرسل و الملوک. مترجم: ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
عفیفی، رحیم. (1374). اساطیر و فرهنگ ایران. تهران: انتشارات توس.
عرب گلپایگانی، عصمت. (1376). اساطیر ایران باستان. تهران: هیرمند.
فردوسی، ابوالقاسم. (1389). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ.
قاسمی، علیرضا؛ نیکویی، علیرضا و چراغی، رضا. (1394). «بازخوانی داستان جمشید بر پایه گفتمان مهری ـ زردشتی، جستارهای نوین». شماره 48، 62 ـ 33.
قلی‌زاده، خسرو. (1387)، فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه متن پهلوی. تهران: کتاب پارسه.
عهد عتیق، عهد جدید. (1388). مترجم: فاضل خان همدانی، ویلیام کلن و هنری مرتن، تهران: اساطیر.
کریستین سن، آرتور. (1393). نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان. مترجم: ژاله آموزگار، احمد تفضلی، تهران: چشمه.
کزازی، جلال‌الدین. (1382). نامه باستان ـ ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی، از آغاز تا پادشاهی منوچهر. تهران: سمت.
---------------. (1385). رؤیا، حماسه، اسطوره. تهران: نشر مرکز.
---------------. (1370). مازهای راز: جستارهایی در شاهنامه. تهران: نشر مرکز.
کویاجی، جهانگیر کورجی. (1371). پژوهش‌هایی در شاهنامه، گزارش و ویرایش جلیل دوستخواه، تهران: نشر زنده‌رود.
کیا، صادق. (1353). شاهنامه و مازندران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
گردیزی، عبدالحی‌بن‌ضحاک. (1347). زین‌الاخبار. به اهتمام عبدالحی حبیبی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
گورین و همکاران. (1371). راهنمای رویکردهای نقد ادبی. مترجم: زهرا میهنخواه، تهران: انتشارات اطلاعات.
لیک، گوندولین. (1385). فرهنگ اساطیر شرق باستان. مترجم: رقیه بهزادی، تهران: طهوری.
محجوب، محمدجعفر. (1363). «بویه پرواز، (سوابق پرواز آدمیان در اعتقادهای دینی و مذهبی و داستان‌های عوام و آداب و رسوم ایرانیان، یهودیان و مسلمانان)». ایران‌نامه، شماره 4، 574 ـ 543.
مجلسی، محمدباقر. (1389). تاریخ انبیاء ـ حیات‌القلوب. تهران: آدینه سبز.
میرفخرایی، مهشید. (1390). روایت پهلوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی تهران.
مقدسی، محمدبن‌طاهر. (1374). آفرینش و تاریخ، مترجم محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.
مینوی خرد. (1364). مینوی خرد، تصحیح و ترجمه احمد تفضلی، تهران: توس.
ورمازرن، مارتین. (1375). آیین میترا، مترجم بزرگ نادرزاد، تهران: چشمه.
ولی‌پور هفشجانی، شهناز. (1377). بررسی تاریخ اساطیری پیشدادیان با توجه به اوستا، متون پهلوی، شاهنامه و دیگر متون بعد از اسلام. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
وندشعاری، علی؛ سلیم‌پور، روح‌الله. (1401). «گونه‌شناسی و طبقه‌بندی فرش‌های تصویر شده در نگاره‌های نسخه شاهنامه طهماسبی». نگره، دوره 17، شماره 63، 111-95.
هینلز، جان راسل. (1393). شناخت اساطیر ایران. مترجم: محمد حسین باجلان فرخی، تهران: اساطیر.
هینلز، جان راسل. (1386). شناخت اساطیر ایران. مترجم: ژاله آموزگار، احمد تفضلی، تهران: آویشن.
یونگ، کارل گوستاو. (1396). ناخودآگاه جمعی و کهن‌الگو. مترجم: فرناز گنجی و محمدباقر اسمعیل‌پور، تهران: جامی.
E.J.Brill,(1978), Encyclopaedia of Islam, Leiden: T.S.A. Pallas,vol.IV.
Jamasp Asa, K.M., (1982), Aogəmaēcā,a Zoroastrian Liturgy,Wien.