مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

رذایل اخلاقی عاشق و معشوق در داستانهایی غنایی نظامی و شاهنامه فردوسی (با تکیه بر نسخ مصور خمسه و شاهنامه دوره قاجار محفوظ در موزه ملک )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محدثه تقی پور موذن 1
رضا فرصتی جویباری 2
ناهید اکبری 3
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران
3 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران
10.22034/ias.2024.411401.2266
چکیده
ادبیات غنایی و حماسی دو گونۀ مهم از انواع ادب به‌شمار می‌روند. نظامی و فردوسی به ترتیب دو شاعر غنایی و حماسی هستند که عشق و اخلاق در آثارشان به‌ویژه در اشعار عاشقانۀ آن‌ها جایگاه والایی دارد. در این اشعار شخصیت‌های داستان­ها، از لحاظ اخلاقی دارای روحی متعالی هستند. فضایل اخلاقی در داستان‌های غنایی به‌وفور یافت می‌شود و آنچه که معمولاً بدان پرداخته نشده و یا کم‌تر التفات شده رذایل اخلاقی عاشق و معشوق در داستان‌های غنایی است. در آثار این دو شاعر گران‌سنگ عاشق و معشوق دارای فضایل و رذایل اخلاقی هستند. در این تحقیق نشان‌داده‌شده مهم‌ترین رذایل اخلاقی که در عاشق و معشوق دیده می‌شود چیست و چرا این ویژگی‌های ناپسند در آن‌ها یافت می‌شود و کدام عشاق و معشوق­ها بیشتر دارای این صفات نازیبا هستند. صفات اخلاقی مانند ستمکاری و قدردان نبودن، هوسرانی و خیانت، خودخواهی، تکبر و... هم برای عاشق و هم برای معشوق جزو رذایل اخلاقی محسوب می‌شود. تجلی اخلاق عاشق و معشوق در نگاره‌های نسخ خمسه و شاهنامه مصور دورۀ قاجار نیز دیده می‌شود.
اهداف پژوهش:

بررسی رذایل اخلاقی عاشق و معشوق در خمسه نظامی و شاهنامه فردوسی با تکیه بر نسخه مصور خمسه و شاهنامه قاجار در موزه ملک.
بررسی تفاوت عشق مردان و زنان طبقات بالای اجتماع نسبت به دیگران.

سؤالات پژوهش:

باتوجه‌به داستان خسرو و شیرین نظامی و شاهنامه فردوسی رذایل اخلاقی عاشق و معشوق چیست؟
عشق مردان و زنان طبقات بالای اجتماع نسبت به دیگران چه تفاوتی دارد؟
کلیدواژه‌ها
رذایل اخلاقی
عاشق
معشوق
داستان خسرو و شیرین نظامی
شاهنامه فردوسی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Moral Vices of Lovers and Beloveds in the Romantic Narratives of Nizami and Ferdowsi's Shahnameh (Focusing on Illustrated Khamseh and Qajar-era Shahnameh Manuscripts Preserved at the Malek Museum)

نویسندگان English

Mohadeseh Taghipoor Moazen 1
Reza Forsati Juybari 2
Nahid Akbari 3
1 PhD student in Persian Language and Literature, Qaem shahr Branch, Islamic Azad University, Qaem shahr, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Qaem shahr Branch, Islamic Azad University, Qaem shahr, Iran
3 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Qaem shahr Branch, Islamic Azad University, Qaem shahr, Iran
چکیده English

Lyric and epic literature represent two significant genres of Persian poetry. Nizami and Ferdowsi, as the preeminent lyric and epic poets respectively, accord elevated status to love and ethics in their works, particularly in their romantic verses. While moral virtues abound in these romantic narratives, scholarly attention has seldom focused on the ethical vices exhibited by lovers and beloveds. This research identifies the most prominent moral failings in these characters, examines their underlying causes, and determines which lovers/beloveds most frequently display such traits. Vices like cruelty, ingratitude, lustfulness, betrayal, selfishness, and arrogance manifest in both lovers and beloveds. These ethical dimensions are visually articulated in illustrated Khamseh and Qajar-era Shahnameh manuscripts.
Research Objectives:

Examining moral vices of lovers/beloveds in Nizami's Khamseh and Ferdowsi's Shahnameh through illustrated manuscripts at Malek Museum
Analyzing differences in love expression between upper-class men/women versus other social strata

Research Questions:

What moral vices characterize lovers/beloveds in Nizami's "Khosrow o Shirin" and Ferdowsi's Shahnameh?
How does love expression differ between upper-class men/women and other social groups?

کلیدواژه‌ها English

moral vices
lover
beloved
Nizami's Khosrow o Shirin
Ferdowsi's Shahnameh
اسلامی ندوشن، محمدعلی. (1370). جام جهان‌بین (در زمینۀ نقد ادبی و ادبیات تطبیقی). تهران: جامی.
اکبرزاده، علی؛ زهتاب، مرجان. (1395). «مقایسه عشق در ادبیات غنایی و حماسی (با تکیه بر آثار نظامی گنجوی و شاهنامه فردوسی)». همایش ملی ادبیات غنایی، اصفهان، گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد.
امام، عباس. (1385). «مکر و نیرنگ در شاهنامه». مجله نامه انجمن، شماره 23، 172-155.
تلاوری، پگاه و معمارزاده، پیمان. (1395). «عشق در آینه دو متن حماسی شاهنامه فردوسی و بهمن‌نامه». فصلنامه مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، شماره4، 382-353.
تمیمی تواندشتی، غلامرضا و سلیمانی بروجردی، ندا. (1396). «عشق و مهرورزی در منظومه حماسی شاهنامه فردوسی». دومین همایش بین‌المللی و چهارمین همایش ملی پژوهش­های مدیریت و علوم انسانی در ایران، تهران: مؤسسه پژوهشی مدیریت مدبر.
حاتمی، حافظ و میراحمدی، زهرا. (1395). «رویکرد اخلاقی منظومه‌های بزمی خواجوی کرمانی». ﻧﺸﺮﯾﻪ ﻋﻠﻤﯽ - ﭘﮋوﻫﺸﯽ، ﭘﮋوﻫﺸ‌‌ﻨﺎﻣﻪ ادﺑﯿﺎت ﺗﻌﻠﯿﻤﯽ،  شماره 30، 112-87.
ﺣﺴﯿﻨﯽ دﺷﺘﯽ، ﺳﯿﺪﻣﺼﻄﻔﯽ. (1379). ﻣﻌﺎرف و ﻣﻌـﺎرﯾﻒ (داﯾـﺮه‌اﻟﻤﻌـﺎرف ﺟـﺎﻣﻊ اسلامی). تهران: آرایه.
حمیدیان‌راد، سعید. (1372). درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی. چاپخانة سعدی، تهران: انتشارات ناهید.
راد، سیدحسن. (1390). بررسی روان‌شناسی شخصیت عاشق در غزلیات صائب، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بوعلی سینا، همدان.
رضایی، ولی. (1384). زنان عاشق در شاهنامه. کرمانشاه: انتشارات طاق بستان.
ریاحی، لیلا. (1376). قهرمانان خسرو وشیرین. چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
ریاضی، حشمت‌الله. (1385). داستان‌ها و پیام‌های نظامی گنجوی، به کوشش حبیب‌الله پاک‌گوهر، تهران: حقیقت.
سپهری، رقیه. (1381). جام جهان نمای فردوسی. تهران: جام گل.
سینا. رستگار؛ فسایی، منصور. (1380). تصویرآفرینی در شاهنامه. شیراز، چاپ کورش.
شاه‌کرمی، سهیلا. (1397). «عشق زنان به پهلوانان ملی در شاهنامه». اولین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، همدان، دبیرخانه دائمی کنفرانس.
شمیسا، سیروس. (1373). انواع ادبی. تهران: نشر فردوس.
ﻃﻮﺳﯽ، ﻧﺼﯿﺮاﻟﺪﯾﻦ. (1386). گزیده اخلاق ناصری. تهران: انتشارات قدیانی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1395). شاهنامه. به کوشش عل‌‌اکبر اکبریان‌راد، دوجلدی، تهران: الهام.
ﻋﺰاﻟﺪﯾﻦ ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ، ﻣﺤﻤﻮدﺑﻦ‌ﻋﻠﯽ. (1389). ﻣـﺼﺒﺎح‌اﻟﻬﺪاﯾـﻪ و ﻣﻔﺘـﺎح‌اﻟﮑﻔﺎﯾـﻪ. ﺗﺼﺤﯿﺢ ﺟﻼل‌الدین همایی، تهران: هما.
کاظمی، سیده فلیحه زهرا. (1395). «مقایسه داستان‌های عشقی شاهنامه فردوسی با مثنوی مهر و ماه از جمالی دهلوی». همایش ملی ادبیات غنایی، اصفهان، گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد.
مرتضوی، منوچهر. (1372). فردوسی و شاهنامه. تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت علوم.
میرصادقی، میمنت. (1373). واژه‌نامه هنر شاعری. تهران: نشر قبله.
ﻧﺮاﻗﯽ، ﻣﻬﺪی اﺑﻦاﺑﯽذر. (بی‌تا). ﺟﺎﻣﻊاﻟﺴـﻌﺎدات. ﺗﺮﺟﻤـﮥ ﺟـﻼل‌اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺠﺘﺒـﻮی، ﺗﻬﺮان: ﺣﮑﻤﺖ.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف. (1379). خسرو و شیرین. تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سوره مهر.
ﻣﻨﺎﻓﻲ اﻧﺎری، ﺳﺎﻻر. (1377). «ﻋﺸﻖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ، ﻣﺠﻠﻪ زﺑﺎن و ادب». داﻧﺸﻜﺪه ادﺑﻴﺎت ﻓﺎرﺳﻲ و زﺑﺎن‌ﻫـﺎی ﺧـﺎرجی، دانشگاه علامه طباطبایی، شماره پنجم، 1.