مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی تطبیقی مشروعیت یابی ایلخانان و تیموریان با تکیه بر گرایش به تشیع در کتیبه های بناهای این دوره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه تاریخ اسلام، دانشکده علوم انسانی، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران
10.22034/ias.2024.433747.2335
چکیده
اساس و پایه هر حکومت و حاکمیت، مشروعیت آن است. مشروعیت از یک‌سو به ایجاد حق حاکمیت برای حاکمان و از سوی دیگر، موجب شناسایی و پذیرش این حق از سوی عامه مردم را منجر می‌شود. در ایران دوران اسلامی، حاکمان مشروعیت خود را از خلیفگان عرب  و در مواردی به‌صورت استیلا و گاه رویکرد به پیشینه تاریخ باستانی اخذ می‌کردند تا اینکه یورش مغولان،  منابع مشروعیت را متحول ساخت. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی بر آن است تا به تطبیق روند مشروعیت‌یابی ایلخانان مغول با تیموریان و براساس استفاده از توان و جاذبۀ فرهنگی تشیع بپردازد. نتایج تحقیق نشانگر این معنا است که هرچند هر دو دودمان حکومتگر از پتانسیل‌های تشیع برای مقاصد سیاسی و جذب فرهنگی در جامعه اکثریت بهره‌برداری را کردند اما فقیهان شیعه همراهی و مساعدت بیشتری با ایلخانان داشتند تا با تیموریان. این امر به رشد تشیع از جنبۀ آزادی عمل شیعیان یا اتحاد تشیع و تصوف در عصر ایلخانی کمک زیادی نمود. از سوی دیگر، ایلخانان و تیموریان بر ساخت بناهای مذهبی و انعکاس مضامین دینی در معماری این دوره تلاش‌های وافری در مشروعیت‌یابی داشتند.
اهداف پژوهشی:

بررسی روند مشروعیت‌یابی ایلخانان مغول و تیموریان براساس استفاده از توان و جاذبه فرهنگی تشیع.
بررسی چگونگی مشروعیت‌یابی ایلخانان و تیموریان با تکیه بر کتیبه‌های بناهای این دوره.

سؤالات پژوهش:

روند مشروعیت‌یابی ایلخانان مغول و تیموریان براساس بهره‌بری از توان و جاذبه فرهنگی تشیع به چه صورت بوده است؟
مشروعیت‌یابی ایلخانان و تیموریان با تکیه بر کتیبه‌های بناهای این دوره چگونه بود؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Legitimization of the Ilkhanids and Timurids with Emphasis on Shia Tendencies in Architectural Inscriptions of the Period

نویسندگان English

Fatemeh Sabouri Ghazvini
Mohammad Nabi Salim
Department of Islamic History, Faculty of Humanities, Shahrood Branch, Islamic Azad University, Shahrood, Iran
چکیده English

The foundation of any government and sovereignty lies in its legitimacy. Legitimacy, on one hand, establishes the right to rule for the governing power and, on the other, leads to the recognition and acceptance of this right by the general public. In Islamic-era Iran, rulers derived their legitimacy from Arab caliphs and, in some cases, through domination or by appealing to ancient historical precedents—until the Mongol invasion transformed the sources of legitimacy. Using a descriptive-analytical method, this study aims to compare the process of legitimization between the Mongol Ilkhanids and the Timurids, based on their utilization of the cultural potential and appeal of Shia Islam.
The findings indicate that although both ruling dynasties exploited the potential of Shia Islam for political purposes and cultural assimilation within the majority society, Shia jurists cooperated and assisted the Ilkhanids more than they did the Timurids. This contributed significantly to the growth of Shia Islam, both in terms of the freedom of action for Shias and the union of Shia Islam and Sufism during the Ilkhanid era. On the other hand, both the Ilkhanids and Timurids made extensive efforts to legitimize their rule through the construction of religious buildings and the reflection of religious themes in the architecture of the period.
Research Objectives:


To examine the process of legitimization of the Mongol Ilkhanids and Timurids based on their use of the cultural potential and appeal of Shia Islam.


To investigate how the Ilkhanids and Timurids sought legitimization through the inscriptions on buildings from their respective periods.


Research Questions:


How did the process of legitimization of the Mongol Ilkhanids and Timurids unfold based on their utilization of the cultural potential and appeal of Shia Islam?


How was the legitimization of the Ilkhanids and Timurids reflected in the inscriptions on buildings from their respective periods?

کلیدواژه‌ها English

Ilkhanids
Timurids
legitimacy
Shia
inscriptions
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن علی‌بن‌ابی الکرم. (1368). تاریخ کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران. جلد 10، ترجمه: علی هاشمی حایری و ابوالقاسم حالت، تهران: علمی.
ابن‌طاووس، سید. (۱۳۷۰). کشف المحجة لثمرة المهجة. نجف: منشورات المطبعة الحیدریة.
ابن‌عربشاه. (۱۳۶۵). زندگی شگفت‌آور تیمور. ترجمه: محمدعلی نجاتی، چ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.
اشپولر، برتولد. (۱۳۶۸). تاریخ مغول در ایران. ترجمه: محمود میرآفتاب، چ 3، تهران: علمی و فرهنگی.
اقبال، عباس. (1380). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. چاپ دوم. تهران: نامک.
امورتی، ب. س. (1379). «مذهب در دورة تیموریان»، تاریخ ایران دورة تیموریان پژوهش دانشگاه کمبریج. ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی.
انصاری‌قمی، حسن. (1378). «قدرت و مشروعیت در دوره ایلخانان مغول»، مجله معارف، ش48، 84-73.
بارتولد، واسیلی ولادیمیر. (1377). خلیفه و سلطان. ترجمه: سیروس ایزدی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
-------------------. (1352). ترکستان‌نامه. ترجمه: کریم کشاورز. 2ج، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بیانی، شیرین. (۱۳۷0). دین و دولت در ایران عهد مغول. ج1و2، تهران: سمت.
جعفریان، رسول. (1381). تاریخ ایران اسلامی از یورش مغولان تا زوال ترکمانان (قرن هفتم تا نهم هجری). چاپ دوم، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
بیات، مسعود. (۱۳۹۱. «سنخ‌شناسی نظام مشروعیت در دوره تیموری». فصلنامه علمی‌پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، ش۱۰، 88-63.
پرگاری، صالح و محمدی، مریم. (1391). «نقش دین در روابط سیاسی- نظامی خانات قپچاق و ایلخانان». تاریخ و تمدن اسلامی، شماره 16، 172-153.
ترابی طباطبایی، سید جمال. (1355). «سکه‌های آق‌قویونلو و مبنای وحدت حکومت صفویه در ایران». نشریة شمارة هفت موزة آذربایجان، تبریز.
جعفریان‌، رسول. (1376). مقالات تاریخى. قم‌: الهادى‌.
جعفریان‌، رسول‌. (1380). سلطان محمد خدابنده «الجایتو» و تشیع امامى در ایران. قم‌: کتابخانه‌تخصصى تاریخ اسلام و ایران‌.
حاتمی، محمدرضا. (1384). مبانی مشروعیت حکومت در اندیشه‌ سیاسی شیعه، تهران: مجد.
حلی، ابن‌ادریس ابوعبدالله محمدبن‌احمد. (۱۴۰۹ق). المنتخب من تفسیر التبیان. تحقیق: سید مهدى رجائى، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
حلی، ابن‌ادریس ابوعبدالله محمدبن‌احمد. (۱۴۱۱ق). السرائر الحاوی تحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
رویمر، ه. ر و دیگران. (1379). تاریخ ایران دورة تیموریان، ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی.
سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق. (1372). مطلع سعدین و مجمع بحرین. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سیدبن‌طاووس، رضی‌الدین. (۱۳۷۵). کشف المحجه لثمرة المهجه، قم: بوستان کتاب.
شامی، نظام‌الدین. (۱۳۷۶). ظفرنامه تاریخ فتوحات امیر تیمور گورکانی. تحقیق محمد احمد پناهی، تهران: بامداد.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق: حسن‏زاده آملى، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
علّامه حِلّى‌، حسن‌بن‌یوسف. (1413ق‌). قواعد الاحکام‌. قم‌: مؤسسة النشر اسلامى‌.
--------------------. (1410ق). ارشاد الاذهان الی احکام الایمان. تحقیق: فارس حسون، قم: اسلامی.
کلاویخو. (1337). سفرنامة کلاویخو. ترجمة مسعود رجب‌نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کاشانی، عبدالله‌بن‌علی. (1384ش). تاریخ الجایتو. به کوشش: مهین همبلی، تهران: علمی و فرهنگی.
گروسه، رنه. (۱۳۶۸). امپراطوری صحرانوردان. ترجمه: عبدالحسین میکده، چ3، تهران: علمی و فرهنگی.
لمبتون، آن. ک. اس. (1372). تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران. ترجمه: یعقوب آژند، تهران: نی.
محقق حلى‏، جعفربن‌حسن. (1414ق). المسلک فی اصول‌الدین و الرسالة الماتعة، تحقیق: رضا استادى‏، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة‏.
محقق حلّی، جعفربن‌حسن. (1408ق). شرایع‌الاسلام. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
مرتضوی، منوچهر. (1370). مسائل عصر ایلخانان. چ2، تهران: آگاه.
مرعشی، میر سیّد ظهیرالدّین. (1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. به کوشش محمّد حسین تسبیحی، تهران: مؤسّسة مطبوعاتی شرق.
مزاوی، میشل. (۱۳۶۸). پیدایش دولت صفوی. ترجمه: یعقوب آژند، تهران: گستره.
میراحمدی، مریم. (۱۳۶۹). دین و دولت در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر.
میرجعفری، حسین. (۱۳۷۹). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان. چاپ دوم، تهران: سمت.
نطنزی، معین‌الدین. (1336). منتخب‌التواریخ. تصحیح: ژان اوبن، تهران: خیّام.
یزدی، شرف‌الدین علی. (1336) ظفرنامه. به کوشش محمد عباسی. تهران: بی‌نا.
یزدان‌پرست، حمید. (1390). «فرجام و پیامد ایلغار مغول». کیهان سیاسی_ اقتصادی، شماره ۳۳، 3.