مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

ویژگی‌ها و شاخصه‌های ادبیات عامیانه در مرزبان‌نامه، روضة العقول، سندبادنامه و نسخه خطی مصور کلیله و دمنه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد همدان،دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی ،همدان، ایران
10.22034/ias.2024.442194.2343
چکیده
ادبیات عامیانه آینه زندگی واقعی انسان‌هاست؛ برای آگاهی از باورها و ارزش‌های معنوی هر ملتی باید به ادبیات عامیانة آن ملت که در قالب‌های مختلف نمود پیدا کرده ‌است رجوع کرد. ادبیات عامیانه سرچشمۀ بسیاری از شاهکارهای ادب رسمی قرارگرفته و از گذشته‌های دور، بسیاری از افسانه‌ها، باورها و معتقدات مردم، ضرب‌المثل‌ها و کنایه‌ها...  در آثار بسیاری از شاعران و نویسندگان بزرگ انعکاس یافته‌است. پژوهش حاضر با شیوه اسنادی و تحلیل کیفی بر آن است که به بررسی باورهای عامیانه‌ در مرزبان‌نامه، روضه‌العقول و سندبادنامه و نسخه خطی مصورِ کلیله‌ و دمنه (آل‌اینجو) بپردازد. بررسی باورهای عامیانه در آثار مورد بررسی بیانگر نفوذ اعتقادات عامة مردم در آثار ادبی و اشتراکات فرهنگی مردم دورة تألیف آثار مذکور است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که  تکرار و حضور پررنگ باورهای عامیانه چون چشم‌زخم، طلسم و افسون، اعتقاد به قضا و قدر، اعتقاد به طالع‌بینی، وجود دیو و اجنه و موجودات افسانه‌ای، برتری مرد بر زن و ... در آثار مورد بررسی علاوه‌بر اینکه بیانگر ریشه مشترک این آثار است؛ جلوه‌ای از اجتماع و فرهنگ سرزمین و مردم است.
اهداف پژوهش:

بررسی شاخصه‌های ادبیات عامیانه در مرزبان‌نامه، روضه‌العقول، سندبادنامه و نسخه خطی مصور کلیله‌ و دمنه.
معرفی نسخه خطی مصور کلیله و دمنه آل‌اینجو.

سؤالات پژوهش:

مهم‌ترین شاخصه‌های ادبیات عامیانه در شاخصه‌های ادبیات عامیانه در مرزبان‌نامه، روضه‌العقول، سندبادنامه و نسخه خطی مصور کلیله و دمنه چیست؟
نسخه خطی مصور کلیله و دمنه آل‌اینجو چه ویژگی‌هایی دارد؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Characteristics and Features of Folk Literature in Marzban-nameh, Rozat-ol-Oqoul, Sindbad-nameh, and the Illustrated Manuscript of Kalila wa Demna

نویسندگان English

Mansoreh Salimi 1
SHahrooz Jamali 2
Siavash Moradi 3
1 PhD student Department of Persian Language and Literature, Hamedan Branch, Islamic Azad University, Hamedan, Iran
2 Assistant Professor Department of Persian Language and Literature, Hamedan Branch, Islamic Azad University, Hamedan, Iran
3 Assistant Professor Department of Persian Language and Literature, Hamedan Branch, Islamic Azad University, Hamedan, Iran
چکیده English

Folk literature serves as a mirror of real human life. To understand the beliefs and spiritual values of a nation, one must turn to its folk literature, which manifests in various forms. Folk literature has been the source of many masterpieces of formal literature, and since ancient times, many folktales, beliefs, proverbs, and idioms have been reflected in the works of great poets and writers.
This qualitative documentary research examines folk beliefs in Marzban-nameh, Rozat-ol-Oqoul, Sindbad-nameh, and the illustrated manuscript of Kalila wa Demna (Anjudan version). The study of folk beliefs in these works reveals the influence of popular beliefs in literature and the shared cultural elements of the people during the period these works were composed. The results indicate that recurring folk beliefs—such as the evil eye, talismans and spells, belief in fate and predestination, astrology, the existence of demons and jinn, male superiority over women, etc.—are prominently present in these works. This not only demonstrates their shared roots but also reflects the society and culture of the land and its people.
Research Objectives:

To examine the characteristics of folk literature in Marzban-nameh, Rozat-ol-Oqoul, Sindbad-nameh, and the illustrated manuscript of Kalila wa Demna.
To introduce the illustrated manuscript of Kalila wa Demna (Anjudan version).

Research Questions:

What are the most significant characteristics of folk literature in Marzban-nameh, Rozat-ol-Oqoul, Sindbad-nameh, and the illustrated manuscript of Kalila wa Demna?
What are the distinctive features of the illustrated manuscript of Kalila wa Demna (Anjudan version)?

کلیدواژه‌ها English

Folk literature
Marzban-nameh
Rozat-ol-Oqoul
Sindbad-nameh
illustrated manuscript of Kalila wa Demna
ارجانی، فرامرز. (1385). سمک عیار، به کوشش پرویز خانلری. تهران: آگاه.
باقری خلیلی، علی‌اکبر. (1382). فرهنگ اصطلاحات طبی در ادب فارسی. بابلسر: دانشگاه مازندران.
بهار، محمدتقی. (1369). سبک‌شناسی (تاریخ تطور نثر فارسی). تهران: امیرکبیر.
بهار، مهرداد. (1362). پژوهشی در اساطیر ایران، پاره‌ نخست. تهران: توس.
بهار، مهرداد. (1381). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگه.
تمیم‌داری، احمد. (1390). فرهنگ عامه. تهران: مهکامه.
جعفری قنواتی، محمد. (1398). درآمدی بر فولکلور ایران. تهران: جامی.
داد، سیما. (1390). فرهنگ اصطلاحات ادبی. چاپ پنجم، تهران: مروارید.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‎نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
ذوالفقاری، حسن. (1397). ادبیات داستانی عامه. تهران: خاموش.
ذوالفقاری، حسن. (1394). باورهای عامیانه مردم ایران. تهران: چشمه.
رامپوری، غیاث‌الدین محمد. (1365). غیاث ‌اللغات. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: معرفت.
ربیعی، محمد. (1370). باقیات الصالحات. کرمانشاه: مسجد جامع شافعی.
زریری، عباس. (1369). داستان رستم و سهراب، به کوشش جلیل دوست‌خواه، تهران: توس.
سپیک، پیری. (1384). ادبیات فولکلور ایران،. ترجمه: محمد اخگری، چاپ سوم، تهران: سروش.
شربینی، شمس‌الدین محمدبن‌خطیب. (1424). مغنی المحتاج. بیروت: دارالفکر.
شمیسا، سیروس. (1377). فرهنگ اشارات ادبیات فارسی دوره دو جلدی. تهران: فردوسی.
شمیسا، سیروس. (1386). سبک‌شناسی نثر. چاپ دهم، تهران: میترا.
شهیدی، سید جعفر، (1357). شرح لغات و مشکلات دیوان انوری ابیوردی. تهران: انجمن آثار ملی.
ظهیری سمرقندی. (1362). سندبادنامه. به اهتمام احمد آتش، تهران: فرزان.
فاضلی، نعمت‌الله. (1381). «فرهنگ عامه و ادبیات عامیانه فارسی». نشریه کتاب ماه هنر، شماره 44، 43، 85-82.
فتوحی، محمود. (1390). سبک‌شناسی نظریه‌ها، رویکردها، روش‌ها. تهران: سخن.
محجوب، محمدجعفر. (1382). ادبیات عامیانه ایران (مجموعه مقالات دربارة افسانه‌ها و آداب و رسوم مردم ایران). به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه.
محمودی، خدیجه و منصوریان، حسین و پارسایی، حسین. (1400). «بازتاب ابعاد سیاسی جامعه در داستان‌های  تمثیلی مرزبان‌نامه، پنجاتنترا وکلیله و دمنه مصور چاپ سنگی موزه ملک». فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، دوره 18، شماره  43، 564 – 546.
مصاحب، غلامحسین. (1383). دایره‌المعارف فارسی. تهران: امیرکبیر.
مصفا، ابوالفضل. (1366). فرهنگ اصطلاحات نجومی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مطهری، مرتضی. (1360). انسان و سرنوشت، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ملطیوی، محمدبن‌غازی. (1363). روضه‌‌العقول. ترجمۀ منوچهر دانش‌پژوه، چاپ دوم، تهران: وحید.
منشی، نصرالله. (1371). کلیله‌ودمنه. تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر.
منشی، نصرالله. نسخه خطی مصور کلیله‌ودمنه آل اینجو، شماره نسخه (OR 13506)، محل نگهداری: موزه بریتانیا.
مؤذن‌ جامی، محمدمهدی. (1379). ادب پهلوانی. تهران: ققنوس.
میرصادقی، جمال؛ میمنت میرصادقی. (1388). واژه‌نامۀ هنر داستان‌نویسی. تهران: لوگوس.
وراوینی، سعدالدین. (1383). مرزبان‌نامه. به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی‌علی‌شاه.
Chadwick, The Growth of Literature, Cambridge, 1932-1940; Cuddon, J. A., A Dictionary of Literary Terms, Middlese etc., 1984; Dundes, A., The Study of Folklore, Tokyo, 1965; Icar, www.icar.ir / Page / 4558 / section / litem / mid / 11883 / id / 25895 / Default.aspx; Utley, F. L., «Folk Literature: An Operational Definition» (vide: Dundes); Wellek, R. and A. Warren, Theory of Literature, Penguin Books.